رمان «دايي‌جان ناپلئون» نخستين‌بار در اواخرِ سال‌هاي دهة چهل شمسي به صورت‌ِ پاورقي در مجلة «فردوسي» منتشر شد، و سپس، تا قبل از نمايش‌ِ مجموعة تلويزيوني آن، در يك مُجَلد هفت بار تجديد چاپ شد، و در طول‌ِ نمايش‌ِ فيلم، دست‌ِكم، سه بارِديگر انتشار يافت. پس از آن، تا امروز، اين رمان بارها تجديدِ چاپ يا به صورت‌ِ «افست» و «زيراكسي» تكثير شده است، و اگر‌چه آمار دقيقي از نوبت‌هاي چاپ و تعدادِ نسخه‌هاي منتشر شدة آن در دست نيست بايد آن را در زمرة كتاب‌هاي پُرفروش‌ِ سه دهة اخير به حساب آورد. ممنوعيتِ انتشار «دايي‌جان ناپلئون»، يا به‌عبارت ديگر قرار گرفتن آن در فهرست‌ِ كتاب‌هاي «ممنوعه»، نه فقط از تعداد خواستارآن و خوانندگان كتاب نكاسته است بلكه بر آن افزوده است و رغبت‌ِ مردم را به خواندن آن افزايش داده است. من خيال مي‌كنم كه اين رغبت، احتمالاً در ابعادي گسترده‌تر، نسبت به تماشاي مجموعة تلويزيوني «دايي‌جان ناپلئون» نيز وجود داشته‌باشد. اما علت‌ِ اين استقبال را، قبل از هر چيز، بايد در كيفيت‌ِ روايت‌ِ رمان «دايي‌جان ناپلئون»، در اصالت و بداهت‌ِ سبك‌ِ آن، جست‌وجو كرد؛ كيفيتي كه «دايي‌جان ناپلئون» را به يك اثرِ ممتاز بدل ساخته است. امتيازِ اين رمان، چنان‌كه ناصر تقوايي سازندۀ مجموعۀ تلویزیونی فیلم گفته است، در «كلام‌ِ كتاب و طنزِ شيرين» آن نهفته است؛ و همين امتياز است كه او را موفق ساخته است تا تصاويرِ «بسيار مناسب» و«زنده»اي در فيلم خود بيافريند. رمان «دايي‌جان ناپلئون» اگر‌چه به شيوة اول شخص‌ِ مفرد نوشته شده است حداقل‌ِ تعريف وتوصيف در آن به كار رفته است، و كم‌تر اثري از نثرِ مباحثه‌اي يا تشريحي در آن مي‌توان يافت. «من» راوي در رمان داراي قدرت ِادراك و بينش‌ِ «فوق‌ِ بشري» نيست و دربارة موقعيت و شخصيت‌ِ هر آدمي كه در رمان حضور دارد از جايگاهي «برگزيده» سخن نمي‌گويد. او داستان را روايت مي‌كند، اما نمايندة نويسنده نيست. درواقع نويسنده كوشيده است راوي را، به هر رو، در مركزِ رويدادها و ماجراها قرار بدهد تا در معرض‌ِ حوادث‌ِ اصلي و فرعي رمان قرار بگيرد. درعین حال گزينش‌ِ نظرگاه‌ِ اول شخص‌ِ مفرد نشانة علاقة نويسنده به گونه‌اي خاطره‌نويسي و حديث‌نفس است، و به‌واسطة همين نظرگاه است كه نويسنده توانسته است پنهاني‌ترين و «صميمي»ترين‌عواطف‌ِ راوي را در اختيارِ خواننده بگذارد. در رمان تقريباً هيچ توصيفي از قيافه و ظاهرِ آدم‌ها به دست داده نشده است، و اين كيفيتي است كه نويسنده آگاهانه و با صرافت‌ِ طبع رعايت كرده است. درواقع ساختارِ رمان متكي بر عنصرِ «گفت‌وگو» است، و گفت‌وگو در رمان خصلتي نمايشي (دراماتيك) و شوخي‌آميز دارد. به‌عبارت‌ِ ديگر «دايي‌جان ناپلئون» نوعي «رمان گفتاري» است، بي‌آن‌كه مانندِ حكايت‌ها و مَقامه‌هاي كلاسيك فارسی راوي در آن سخن‌گوي فعال‌مايشاء باشد و شنوندگان او را براي كلام‌ِ حكمت‌آميز و بلاغتش تحسين كنند. راوي ــ جوان عاشق‌پيشة رمان ــ چنان كه اشاره شد، از ديگر آدم‌ها برتر نيست، هم سخن‌گو است و هم مستمع. او از قول‌ِ آدم‌ها گفت‌وگو را نقل نمي‌كند، بلكه هر کس به‌‌جاي خودش، به زبان خاص‌ِ خود، سخن مي‌گويد. به اين ترتيب خواننده فقط با گفت‌وگو و بينش‌ِ آدم‌ها مواجه نيست، بلكه غريزه و احساس و جزييات‌ِ چهرة آدم‌ها را نيز حس مي‌كند. در به دست دادن محيط و صحنة طبيعت و رفتارِ آدم‌ها نیز همين نازك‌كاري، كمابيش، مشهود است، و اين‌همه مرهون كيفيت‌ِ گفت‌وگونويسي نويسنده است؛ آن‌چه باعث شده است تا «دايي‌جان ناپلئون» خودجوش و طبيعي به‌نظر برسد. در حقيقت «دايي‌جان ناپلئون» موقعيت‌هاي «كميك» و طنزِ شيرين خود را از زبان و لحن آدم‌هاي رمان مي‌گيرد. به‌همان اندازه كه زبان و لحن آدم‌ها معرّف‌ِ شخصيت‌ِ آن‌ها است، موقعيت‌هاي «كميك» و حس‌ِ شوخي سرشته در رمان نيز از زبان و جنبة رواني كلام‌ِ آدم‌ها مايه مي‌گيرد. خودِ پزشك‌زاد، دربارة اهميت‌ِ زبان «دايي‌جان ناپلئون»، گفته است: «من روي ديالوگ بسيار دقت كرده‌ام. متأسفانه در بسياري از ادبيات‌ِ دراماتيك‌ِ امروز ما توجه زيادي به ديالوگ نمي‌شود. روستايي، كارگر، كاسب، دانش‌گاهي، اداري، همه يك‌جور حرف مي‌زنند. دهاتي هم همان كلمات و اصطلاحات‌ِ آدم تحصيل‌كرده را به‌كار مي‌برد، حداكثر كمي كلمه را كج‌‌وكوله مي‌كند. كلمة «انسانيت» را در دهن يك آدم عامي بي‌سواد مي‌گذارند و فقط آن‌را به «انسونيت» مبدل مي‌كنند. فقط مانده كه «امعان نظر» را هم به‌صورت‌ِ «امعون نظر» در دهن آب‌حوضي يا كارگرِ ساده بگذارند.» به این اعتبار نويسنده بر آن بوده است تا هر يك از آدم‌ها به فراخورِ موقعيت‌ِ اجتماعي و اخلاقي و رواني خودشان سخن بگويند، و مثلاً كلام‌ِ «دايي‌جان» و «مش‌قاسم» و «اسدالله» و«شيرعلي قصاب» و راوي رمان با يك‌ديگر خلط نشوند، و حضور و فرديت‌ِ هر كدام از آن‌ها، حتي اگر در صحنه نباشند، به‌واسطة نوع‌ِ زبان‌شان محسوس باشد. هر يك از آدم‌هاي رمان صاحب يا مالك‌ِ گونه‌اي «گفتار» است كه حفظ آن دقيقاً مانندِ حفظ‌ِ اموال‌ِ شخصي آن‌ها ضروري است. به‌عبارت‌ِ ديگر هر كدام از آدم‌ها از حق‌ِ زبان خودشان جانب‌داري مي‌كنند، و طبعاً «هويت» هم دارند. حتي «مش‌قاسم»، كه نوكرِ وفادار و «ساية» ارباب خود «دايي‌جان» است، مثل‌ِ «دایی‌جان» حرف نمي‌زند، و آدمي مانند «اسدالله ميرزا»، كه ظاهراً دچارِ بحران هويت است و اشرافيت‌ِ فرسودة خانوادة دايي‌جان را به تمسخر می‌گیرد، از حق‌ِ زبان خود، ولو با رگه‌اي از شوخي و شنگي، حراست مي‌كند. به تعبیر جاری‌تر می‌توان گفت که زبان آدم‌هاي «دايي‌جان ناپلئون» با نوعي «عدم‌ِ قطعيت» شكل گرفته است؛ زيرا هیچ کدام آن‌ها، چه از حیث اجتماعی و چه از حیث اخلاقی، احساس‌ِ امنيت نمي‌كنند. همگی متزلزل و نامتعادل و ناپايدارند؛ هرچند سعي مي‌كنند كلماتي را كه به زبان مي‌رانند سبك سنگين كنند و همواره گستاخ و بي‌ملاحظه نباشند. آن‌ها دايماً دچارِ اين ترديد يا توهم‌اند كه پا را از گليم، يا از محدودة احساسات، خود فراتر نگذارند، و از اين جهت مدام مشغول‌ِ سرزنش خود يا ديگري هستند. زبان در «دايي‌جان ناپلئون» يك عنصر ساختاري است، و به‌هيچ‌وجه به عنوان «روكار» يا «تزيين» مصرف نشده است. ماده، يامصالح‌ِ سازندة اين زبان، به مقدارِ فراوان، اصطلاحات و تركيبات و تعابيرِ عاميانه‌اي است كه داراي کاربردی چندگانه است، و نمايندة زبان قشرِ خاصي از اشرافيت‌ِ ناساز و تجزيه‌شوندة تهران پنجاه سال‌ِ گذشته است. برای نمونه زبان لفظ قلم و «نستعليق» آدم مُعَمِر خانواده یعنی «دايي‌جان» داراي خاستگاه سياسي است، و متعلق به قشر و دوره‌اي است كه طبقات‌ِ حاكم اميدوار بودند شيوة زندگي و اخلاق و فرهنگ‌ِ خود را به جامعة ايراني تحميل كنند، و وانمود كنند كه «منطق» زبان آن‌ها منطق‌ِ مطلق است؛ همان چيزي كه گاه از آن به نبوغ‌ِ زبان اشراف يا «آريستوكراسي ادبي» تعبير مي‌كردند. سيطرة اين زبان، جنبة مرعوب‌كننده و روان‌شناختي آن، بر خانوادة پُر زاد‌و‌رودِ «دايي‌جان» محسوس است؛ گيرم همة آدم‌هاي خانواده، به‌ويژه جوان‌ترها، خود را ناگزير از تبعيت از اين زبان نمي‌دانند. آدم دیگر «اسدالله ميرزا» است که با زبان كنايي و آميخته به طنز و هزل‌ِ خود اداي ديگران را درمي‌آورد، و در تمسخرِ آدم‌هاي خانواده، حتي تمسخرِ خودش، كه می‌تواند نمايندة حدّاعلاي صداقت او تعبیر شود، كاملاً بي‌ملاحظه و بی‌پروا است، و رعایت عرف و اخلاق جاری را نمی‌کند. اما در کنار این دو، زبان «مش‌قاسم»، كه يكي از آدم‌هاي محوري رمان است و خاستگاه روستایی دارد، براساس‌ِ نوعي گويش و زبان لهجه‌دار، كه گاه به‌سياق زبان «دايي‌جان» فصيح و اديبانه مي‌نمايد، شكل گرفته است، و در عنصرِ «همان‌گويي» (toutologie) ـ يا تكرار مكررِ ـ زبان او هر بار نكتة تازه و شيريني وجود دارد كه مانع از ملال‌آور شدن كلامش مي‌شود. اين ويژگي زباني، كه به‌صورت لحن و لهجه و لفظ و سبك‌ِ خاصي جلوه‌گر مي‌شود، تقريباً در هر يك از آدم‌هاي رمان وجود دارد كه از حیث کاربرد روایی داراي ارزش‌ِ مستقل و مهمي است. چنان‌كه اشاره شد ما آدم‌هاي «دايي‌جان ناپلئون» را قبل از هر چيز از نحوة سخن گفتن و لحن، يعني جنبة رواني كلام، آن‌هامي‌شناسيم؛ زيرا فقط شيوة خاص‌ِ كلام آن‌ها، كه از زبان زندة جاري در دهان مردم سرچشمه مي‌گيرد، براي معرفي آن‌ها بسنده است. نويسنده در كاربرد گونه‌هاي زباني و متغيرهايي چون موقعيت اجتماعي و جنسيت‌ِ آدم‌ها ـ تفاوت در گفتار زن و مردـ قابليت خيره‌كننده‌اي از خود نشان داده است؛ به‌ويژه اگر در نظر آوريم كه در فضاي محدود اين رمان ـ يك خانة اعياني دَنگال ـ تقريباً هيچ حادثه یا عمل‌ِ داستاني مهمي رخ نمي‌دهد، و درواقع رمان، به مقدارِ فراوان، مختصات يك نمايش‌نامه را دارد. از همین رو است که زيان يا گفت‌وگوهاي کتاب، جز در موارد استثنايي، عيناً در فيلم حفظ شده است، و نويسنده از اين بابت خود را بسيار «ممنون» فيلم‌ساز دانسته است؛ زيرا گفت‌وگوها براي او «كمال اهميت» را داشته است، و اين، چنان كه اشاره شد، نشان مي‌دهد كه نويسنده از سرِ آگاهي و صرافت طبع رمان خود را نوشته است. به‌عبارت ديگر در «دايي‌جان ناپلئون» نوعي «زيباشناسي مردم‌پسند» وجود دارد كه، به گمان من، با فراست پرورده شده است.همين كيفيت، جنبة «زيباشناسي مردم‌پسند»، باعث شده است كه اغلب «دايي‌جان ناپلئون» را رماني عاميانه و «غير‌روشن‌فكرانه» ارزيابي كنند. اين رمان، از زمان انتشار تاكنون، با سكوت‌ِ ناراحتي روبه‌رو بوده است، و فقط چند نقد و نظر، و البته مقداري هو و جنجال، دربارة فيلم آن منتشر شده است، و پس از قريب سي سال هنوز حق كتاب به‌جا آورده نشده است. جامعة ما بيش از آن كه مصرف‌كنندة كتاب و آثار ادبي باشد ـ توليد يا باز‌توليد آثار ادبي كه جاي خود ـ مصرف‌كنندة سينما، و بيش از آن، تلويزيون است، و چه بسا اگر مجموعة تلويزيوني «دايي‌جان ناپلئون» ساخته نمي‌شد هيچ منتقدي هم به فكر نوشتن نقد و مقاله دربارة كتاب و نويسندة آن نمي‌افتاد.
