جهان هرروز شاهد تولد علوم و فنون جديدي است. هر روز واژه­ها و اصطلاحات علمي جديدي به فرهنگ لغات علمي جهان اضافه مي­شود. در زمينة بيوتكنولوژي، دو علم جديد در كمتر از دو دهه گذشته مطرح شده­اند كه عبارتند از: ژنوميكس و بيوانفورماتيك. در مورد معرفي ژنوميكس، قبلاً مطلبي در شبكة تحليلگران تكنولوژي ايران منتشر شد. اما در مورد بيوانفورماتيك، تاريخچه ژنوميكس و بيوانفورماتيك بيوتكنولوژي مدرن در اواخر دهة 1970 و اوايل دهه 1980 آغاز شد. در آن زمان اين صنعت متكي به تكنولوژي قديمي بيولوژي مولكولي بود. بيوتكنولوژي مدرن، كلون كردن و جداسازي ژن­ها را ممكن ­ساخت. بدين ترتيب امكان توليد انبوه پروتئين­هاي مرتبط با آن ژنها فراهم شد؛ درحالي­كه پيش از آن، توليد اين پروتئين­ها دربافت­هاي طبيعي بدن، فقط در مقادير كم امكان پذير بود. در اوايل دهه 1990، فراورده­هاي بيوتكنولوژي مدرن در قالب پروتئين­هاي طبيعي و آنتي­بادي­هاي مونوكلونال براي اين پروتئين­ها به جهان عرضه شد. مفسران پيش بيني كردند كه نسل دوم اين فراورده­ها شامل مولكول­هاي اسيد نوكلئيك، كربوهيدرات­ها، پروتئين­هاي سنتتيك و سلول­هاي تغييريافته براي ژن­درماني خواهند بود. هنوز از انقلاب بزرگي كه توسط بيوانفورماتيك و ژنوميكس اتفاق افتاد، خبري نبود. "ژنوميكس" و "بيوانفورماتيك" اصطلاحاتي هستند كه معمولاً در لغت­نامه­هاي رايج يافت نمي­شوند. توماس رادريك لغت "ژنوميكس" را در سال 1986 ابداع كرد تا چگونگي نقشه­يابي، توالي­يابي و تجزيه و تحليل ژنوم­ها را تشريح كند. حتي امروزه نيز معني ژنوميكس خيلي شفاف و روشن نيست. اما عموماً اين واژه به كاربرد اطلاعات ژنومي براي پاسخگويي به سوال­هاي مطرح در زمينه زيست شناسي، پزشكي و صنعتي اشاره دارد. ژنوميكس متكي بر بيوانفورماتيك است. بيوانفورماتيك به "مديريت و تحليل اطلاعات زيستي ذخيره شده در بانك­هاي اطلاعاتي" اطلاق مي­شود. پس از آنكه تكنولوژي توالي­يابي خودكار پروتئين و DNA در اواسط 1970 ابداع گرديد، اين شاخة علمي (بيوانفورماتيك) توسعه يافت و پس از آن محققين به كامپيوتر بعنوان سيستم ذخيره كننده اطلاعات ژنوم، گرايش پيدا كردند. در اوايل دهه 1990, ژنوميكس از يك فعاليت صرفاً آكادميك به يك نوع تجارت علمي تبديل شد و مدت كوتاهي پس از آن بيوانفورماتيك نيز در همان مسير قرار گرفت. يكي از كاربردهاي معروف بيوانفورماتيك كه نتيجه ماهيت و طبيعت ذاتي پليمرهاي زيستي مثل اسيدهاي نوكلئيك و پروتئين­ها است، دست­ورزي و نگهداري توالي اينگونه پليمرهاست. بيوپليمرهايي مثل مولكول­هاي اسيد نوكلئيك يا پروتئين، از مولكول­هاي ساده نوكلئوتيدي يا آمينو اسيدي تشكيل شده­اند. اين مولكول­هاي ساختاري را مي­توان به صورت يك رشته علائم ديجيتالي نمايش داد كه آناليز كامپيوتري و ذخيره­سازي اطلاعات حاصل از آن را تسهيل مي­كند. كشف بيوانفورماتيك به عنوان يك شاخه علمي و سهيم در تحقيقات, به واسطة پيشرفت­هايي بود كه در علوم سخت­افزاري و نرم­افزاري كامپيوتر به وقوع پيوست. اينترنت نيز در توسعه بيوانفورماتيك نقش بسزايي داشته است. اينترنت نه تنها ابزاري براي انتقال اطلاعات زيستي و پخش نرم­افزارهاي بيوانفورماتيكي محسوب مي­شود، بلكه محققان را قادر مي­سازد كه تحليل­هاي پيچيده­اي را با دسترسي به پايگاه­هاي اطلاعاتي سرتاسر جهان انجام بدهند. بيوانفورماتيك و صنعت داروسازي اطلاعات ژنوم انسان، تنها منبع گسترش پايگاه­هاي اطلاعات زيستي نبوده­اند. اطلاعات حاصله از توالي­يابي ژنوم باكتري­ها، قارچ­ها، گياهان و حيواناتي كه از لحاظ تحقيقاتي و كشاورزي مفيد هستند نيز در اين موضوع دخيل بوده است. با اين حال روند تجاري­سازي بيوانفورماتيك، با اين تصور كه مي­تواند مسير ابداع و توسعه داروهاي جديد را تغيير دهد، دچار نوسانات شديدي شد. در اواسط دهه 1990 شركت­هاي داروسازي به خاطر فقدان فراورده­هاي جديد در ميان داروهاي قديمي، اقدام به يافتن روش جديدي براي توليد دارو كردند. به عقيده سرمايه­گذاران، در طول دهه آينده، شركت­هاي داروسازي پيشگام، بايد بتوانند ده برابر تركيباتي را كه امروز به بازار ارائه مي­شود توليد كنند تا سطوح رشد در حد 10 تا 15 درصد باقي بماند. علاوه بر اين در چند سال آينده شركت­هاي داروسازي با لغو امتياز بسياري از داروها مواجه خواهند شد. درنتيجه اين شركت­ها براي تجديد حيات دوبارة صنعت داروسازي و نوآوري در توليد محصولات جديد به روش­هاي مبتني بر بيوانفورماتيك متوسل شده­اند. بطور خلاصه مي­توان گفت كه اطلاعات حاصله از بيوانفورماتيك بازار آماده­اي را در اختيار صنعت قديمي داروسازي قرار داده است. شركت­هاي بيوتكنولوژي چندين استراتژي اقتصادي را براي مواجهه با اين مسئله در پيش گرفته­اند: 1- يك راه، فروش اطلاعات (data) در قالب ژن­هاي كامل يا قطعات ژني است كه ديگران مي­توانند از آن براي شناسايي داروها استفاده كنند. شركت Human Genome Scieneces به­عنوان اولين شركتي كه ژنوميكس را تجاري كرد، از اين تاكتيك استفاده نموده است. شركت Incyte Pharmaceuticals يكي ديگر از اولين شركت­هاي بيوتكنولوژي است كه با توالي­يابي نوكلئوتيدها به كمك كامپيوتر درصدد است تا بتواند ژن­هاي جديد و پروتئين­هاي آنها را كه خاصيت درماني دارند شناسايي كند. استراتژي اساسي اين شركت آن است كه از طريق مقايسه بخشي از توالي­ها با توالي­هاي شناخته شده ديگر به نحوة عمل آنها دست يافته و به شركت­هاي ديگر نيز اجازه استفاده نامحدود از اطلاعاتش را بدهد. 2- كمپانيهاي بيوتكنولوژي روش ديگري نيز براي تجاريسازي بيوانفورماتيك بكار بستهاند. اين شركتها اطلاعات اوليه مربوط به تواليهاي ژنومي را به اطلاعات با ارزشتر تبديل ميكنند و اين كار را نيز معمولاً با مطالعه عمل ژن و دستيابي به فراورده نهايي حاصل از آن صورت ميدهند. بهعنوان مثال شركت Incyte اخيراً اقدام به فروش اطلاعات مربوط به نحوه ابراز RNA نموده است. همچنين پروفايلهاي پروتئيني توسط شركت Oxford GlycoSciences PLC كه از شركاي تجاري Incyte محسوب ميشود، تهيه و آماده فروش گرديده است. 3- بعضي از شركتها نيز با بررسي و مطالعه روي اطلاعات ژنومي و دستيابي به اطلاعات دقيقتر و همچنين ثبت و اخذ حق مالكيت اطلاعات جديد، آنرا در زمره فراوردههاي تجاري خود درآوردهاند. براي مثال برخي شركتهاي داروسازي با بررسي تواليهاي ژنومي و تشخيص محل اثر داروها بر روي ژنوم، درآمدهاي كلاني را كسبكردهاند. اين شركتها اطلاعات بدستآمده را بهصورت برنامههاي نرمافزاري و دادههاي ذخيرهشده درآورده و از طريق اينترنت بهفروش ميرسانند. براي مثال صاحبان شبكه DoubleTwist.com بسياري از اطلاعات ژنوم و روشهاي تجزيه و دستهبندي آنها را از طريق اين شبكه در اختيار متقاضيان و خريداران قرار ميدهند. شركتهاي بيوانفورماتيك درصددند تا به كمك شركتهاي داروسازي به فناوريهاي جديد و جايگزين در بهبود و ارتقاء توليدات دارويي جديد دست يابند.
