[HR][/HR] تسونامی چیست؟ كلمه سونامي (tsunami) از كلمات ژاپني tsu (بندر) و nami (امواج) تشكيل شده است. سونامي موج يا رشتهاي از امواج است كه در اقيانوس به دنبال زلزله هاي دريايي بوجود ميآيد... اين امواج ممكن است صدها كيلومتر پهنا داشته باشد و هنگام رسيدن به ساحل به ارتفاع آن به 10.5 برسد.اين "ديوارهاي آب" با سرعتي تندتر از يك هواپيماي جت پهنه اقيانوس را ميپبمايند،به ساحل كوبيده ميشوند و تخريب وسيعي را باعث ميشوند. براي درك سونامي بايد ساختمان موج را شناخت. امواج معمولي ما در كنار ساحل دريا يا در حوضچههاي آب ميبينيم، از يك ستيغ(بالاترين نقطه موج) (crest)و يك ناوه (پايينترين نقطه موج)(trough)تشكيل ميشوند. امواج را به دو طريق اندازه ميگيرند: *ارتفاع موج (wave heigth):فاصله بين ستيغ و ناوه. *طول موج(wave length): فاصله افقي بين ستيغ دو موج متوالي. بسامد يا فركانس امواج بر حسب زماني كف طول ميكشد تا دو موج متوالي از يك نقطه بگذرند – كه به آن دوره موج ميگويند- اندازهگيري ميشود. هم سوناميها و هم امواج معمولي داراي اين بخشها هستند و به طريق مشابهي اندازهگيري ميشوند. اما تفاوتهاي زيادي ميان آن دو از لحاظ اندازه، سرعت، و منشا وجود دارد: خصوصيت موج : موج ناشي از باد خصوصيت موج : موج سونامي سرعت موج : 8 تا 100 كيلومتر در ساعت سرعت موج :800 تا 1000 كيلومتر در ساعت دوره موج : 5 تا 20 ثانيه دوره موج :10 دقيقه تا 2 ساعت طول موج : 100 تا 200 متر طول موج :100 تا 200 كيلومتر امواج در اقيانوسها به علل مختلفي مانند فعاليتهاي زيرآبي، فشار جوي، و كشش جاذبه رخ ميدهند، اما شايعترين علت آنها باد است. باد منبع انرژي موج حاصل است و اندازه سرعت باد به قدرت باد وابسته است. نكته مهمي كه بايد به خاطر داشت اين است كه امواج نشاندهنده حركت آب نيستند، بلكه حركت انرژي از طريق آب را نشان ميدهند. سونامي يك سري از موج هاي عظيم هستند كه موقعي كه به ساحل برخورد مي كنند، مي توانند موجب خرابي هاي عظيم و تلفات انساني شوند. سونامي در اثر زلزله هاي زيرآبي، لغزيدن صخره ها در زير دريا يا خيلي به ندرت به وسيله شهاب سنگ يا سياركي كه از فضا به داخل آب برخورد مي كند ايجاد مي شود. بيشتر سونامي ها در اثر زلزله هاي زيرآبي ايجاد مي شوند. اما همه زلزله هاي زيرآبي موجب سونامي نمي شوند. يك زلزله بايد بيش از 75/6 در مقياس ريشتر بزرگي داشته باشد تا سونامی ایجاد کند. حدود 90 درصد همه سونامي ها در اقيانوس آرام رخ مي دهند. بيشتر سونامي ها قبل از اين كه به خشكي برخورد كنند، خود را نشان مي دهند و با استفاده از فناوري هاي نوين شامل (سيسموگراف كه وقوع زلزله را نشان مي دهد، شناورهاي ساحلي مجهز به رايانه كه مي توانند تغييرات در ارتفاع موج ها را اندازه گيري كنند و يك سيستم سوت زني روي ساحل) مي توان وقوع سونامی را پیش بینی کرد و مردم را از خطر احتمالي آن آگاه كرد.اگر آب بسرعت از ساحل عقب بكشد و بعد به ارتفاعات بالاتر و به درون خشكي كشيده شود، يعني اين كه ممكن است سونامي رخ دهد. همچنين اگر مردم در کنار ساحل احساس کنند يك زلزله رخ داده است، ممكن است همین زلزله موجب سونامي شود. بنابراين بايد به سمت بخش هاي مرتفع تر و داخلي تر خشكي بروند. بعضي از ساحل های اقیانوس آرام سوت هاي هشدار دهنده سونامي دارند. اولين موج سونامي اغلب بزرگ ترين موج نيست. بنابراین مردم وقتی موجي كه به طور غيرطبيعي بزرگ است را مشاهده می کنند، باید به سرعت به بخش هاي داخلي تر خشكي بروند. چون حتي ممكن است موج هاي بزرگ تري در راه باشد.شايعترين علت سوناميها زلزلههاي زيردريايي هستند. براي اينك بدانيم اين زلزلهها گونه رخ ميدهند، بايد "تكتونيك صفحهاي" را بشناسيم. نظريه تكتونيك صفحهاي بين مي كند كه ليتوسفر يا بخش فوقاني كره زمين از چندين صفحه عظيم تشكيل شده است. اين صفحات قارهها و كف درياها را ميسازند. اين صفحات بر روي يك لايه زيرين چسبناك نيمهجامد به نام آستنوسفر قرار دارند. يك پاي سيب بريدهشده را در نظر بگيريد، قشر بيروني كيك ليتوسفر و بخش داخلي داغ پركننده آن آستنوسفر است. اين صفحات مدواما روي كره زمين با سرعتي در حد 2.5 تا 5 سانتيمتر در سال در حال حركتند. اين حركت بيش از همه در طول خطوط گسل( خط برش كيك را در نظر بگيريد) رخ ميدهد. حركت اين صفحات باعث بروز زلزلهها و آتشفشانها ميشود كه در كف اقيانوس ها هم ممكن است رخ دهند و دو منشا احتمالي سونامي هستند. هنگامي كه دو صفحه د ر ناحيهاي كه مرز صفحهاي ناميده ميشود در تلاقي با يكديگر قرار مي گيرند، صفحه سنگينتر به زير صفحه سبكتر مِيلغزد. اين پديده را لغزش به پايين(subduction) مينامند. بروز پديده لغزش به پايين زيرآبي اغلب جاگذاريهاي فراواني به شكل گودالهاي عميق اقيانوسي در كف دريا ايجاد ميكند. در برخي مواردهنگام بروز اين پديده بخشي از كف دريا كه به صفحه سبكتر متصل است ممكن است به علت فشار صفحه به زيررونده ناگهان به سمت بالا جابجا شود. نتيجه اين وضعيت بروز زلزله است. كانون زلزله نقطهاي درون زمين است كه براي اولين بار شكست در آن رخ ميدهد، صخره ميشكنند و اولين امواج لرزهاي بوجود ميآيند. اپيسنتر يا مركز سطحي زلزله نقطهاي از سطح درياست كه مستقيما روي كانون زلزله قرار دارد. هنگامي كه اين قطعه از صفحه به بالا ميپرد، ميليونها تن صخره با نيرويي عظيم به بالا فرستاده ميشوند، انرژي اين نيرو به آب منتقل ميشود.اين انرژي آب را به بالاتر از سطح معمول دريا ميراند.به اين ترتيب سونامي زاده ميشود. پيشرفت سونامي سونامي موقعي شروع مي شود كه حجم عظيمي از آب بسرعت مرتفع می شود. اين حركت سريع مي تواند در نتيجه يك زلزله زيرآبي رخ دهد (موقعي كه كف دريا بسرعت به بالا يا پايين حركت مي كند)، يا بر اثر لغزيدن صخره، يا يك انفجار آتشفشاني و يا هر حادثه ديگري كه انرژي زیادی دارد ايجاد شود. بعد از اين كه حجم عظيمي از آب حركت مي كند، موج حاصل از آن خيلي بلند مي شود. فاصله از نوك يك موج تا نوك موج بعدي بیش از چند صد مايل طول دارد. دوره (فاصله زماني از آمدن يك موج تا آمدن موج بعدي) هم خيلي طولاني است. و در آب هاي عميق حدود يك ساعت طول مي كشد.در درياي عميق، ارتفاع سونامي ممكن است به حدود يك متر برسد. در آب هاي عميق اغلب سونامي با چشم غيرمسلح قابل ديدن نيست. اين امر كشف و رديابي سونامي را در درياي عميق خيلي مشكل مي كند. سرعت سونامي يك سونامي ممكن است با سرعت بيش از 970 كيلومتر در ساعت در اقيانوس هاي باز حركت كند. يعني با سرعتي كه جت پرواز مي كند. يك سونامي ممكن است تنها چند ساعت طول بكشد تا سراسر اقيانوس را طي كند. در حالی که يك موج منظم (كه به وسيله باد توليد مي شود) با سرعتی در حدود 90 كيلومتر در ساعت حركت مي كند. وقتي سونامي به ساحل برخورد مي كند هنگامي كه يك موج سونامي به ساحل نزديك مي شود (جايي كه دريا كم عمق مي شود)، كف آن به كف ساحل برخورد مي كند و موجب مي شود كه سرعت موج آهسته شود و ارتفاع آن افزايش يابد. به عبارتي طول موج يعني فاصله نوك يك موج تا نوك موج بعدي كاهش مي يابد. بزرگي يك موج چند برابر افزايش مي يابد و طول موج كاهش مي يابد (فاصله نوك يك موج تا نوك موج بعدي). در هنگام ورود به خشكي يك موج سونامي مي تواند صدها متر ارتفاع پيدا كند. سرازيري هاي پلكاني ساحل موج هاي سونامي بلندتري را موجب مي شود. به علاوه موج هاي سونامي بزرگ كه با كناره ساحل تصادف مي كنند، مقدار عظيمي از آب را به داخل ساحل در بالاي سطح درياي منظم و هميشگي هل مي دهد. اين امر مي تواند موجب وارد آمدن خرابي هاي عظيمي به داخل خشكي شود. هنگامي كه سونامي به ساحل ميرسد، به شكل آشناي مرگبارش بدل ميشود.هنگامي كه سونامي به خشكي ميرسد، به آب كم عمق كنار ساحل ضربه ميزند.آب كم عمق و خشكي ساحلي باعث متراكمشدن انرژي ميشود كه آب منتقل ميكند.اين امر تغييرشكل سونامي را آغاز ميكند. توپوگرافي كف دريا در اين محل و شكل ساحل بر ظاهر و رفتار سونامي تاثير ميگذارد. همچنانكه سرعت موج كاهش مييابد، ارتفاع آن به طور قابلتوجهي بالا مي رود- انرژي متراكمشده آب را به سمت بالا ميراند. سرعت يك سونامي معمول كه به خشكي نزديك مي شود تا 50 كيلومتر در ساعت كاهش مييابد، و در مقابل ارتفاع آن تا 30 متر بالاي سطح دريا ميرسد. با افزايش ارتفاع موج حين اين فرآيند طول موج به شدت كاهش مييايد.( فشرده شدن يك آكاردئون را در نظر بگيريد.) شاهدي كه در كنار ساحل قرار دارد، بالا و پايينرفتن شديد آب را هنگامي كه سونامي قريبالوقوع است، مشاهده خواهد كرد.به دنبال آن ناوه واقعي سونامي به ساحل ميرسد. سوناميها اغلب به صورت رشتههايي طغيانهاي قدرتمند و سريع آب و نه به صورت يك موج منفرد غولآسا تظاهر ميكنند. البته ممكن است يك اُشترك (Bore) كه يك موج عمودي بزرگ است با جبههاي زيروروكننده ظاهر شود.اُشتركها اغلب با طغيانهاي سريع آب دنبال ميشوند، كه به خصوص باعث تخريب ساحل ميشود. پنج تا 90 دقيقه پس از ضربه اوليه ممكن است امواج ديگري به دنبال آيد- قطار موج سونامي، پس از حركت به صورت رشتهاي از امواج در فواصلي طولاني، خود را به ساحل مي كوبد. سونامي به خصوص اگر بدون هشدار قبلي به ساحلي برخورد كند، تلفات بسياري به بار ميآورد، و خط ساحلي با خاك يكسان ميكند و همه چيز را با خود به دريا ميكشاند. منطقهاي كه در معرض بيشترين خطر تخريب قرار دارند، نواحي در حد فاصل 1.6 كيلومتري خط ساحلي، به خاطر طغيان آب و آوار پراكندهشده، و با ارتفاع كمتر از 15 متر از سطح دريا به خاطر ارتفاع امواج ضربهزننده است. سونامي حتي ميتواند به علت خصوصيات متفاوت بستر دريا و ساحل به پناهگاههاي دور از ساحل هم برسد. براي مثال يك منطقه حفاظتشده ساحلي با ورودي باريك يك مسير "شيپوري" ايجاد ميكند، كه باعث تشديد قدرت مخرب امواج ميشود. يا كانال رودخانهاي راه را براي نفوذ بيشتر سونامي به مناطق داخليتر ميگشايد. تا زماني كه يك سونامي به ساحل برخورد نكند، مشكل است نحوه تعامل آن را با خشكي پيشبيني كرد. سيستم هاي هشداردهنده سونامي سيستم هاي هشدار دهنده سونامي در بسياري از مكان هاي اطراف زمين وجود دارند. متأسفانه از آنجايي كه سونامي ها موقعي كه در داخل دريا هستند خيلي ارتفاع بلندي ندارند، كشف آنها آسان نيست و علايم اشتباه بسياري فرستاده می شود. هشدار دهنده ها در ساحل ها ممكن است به طول مؤثرتري فعاليت كنند و نبايد آنها را ناديده گرفت. مقایسه موج هايي كه در اثر باد توليد مي شوند با موج هاي سونامي موج هاي منظم (كه به وسيله باد ايجاد مي شوند)، خيلي با موج هاي سونامي متفاوتند. موج هاي سونامي خيلي سريع تر از موج هايي هستند كه به وسيله باد ايجاد مي شوند و طول موج هاي خيلي بيشتري هم دارند (فاصله از نوك يك موج تا نوك موج بعدي). در درياي عميق، موج هاي سونامي خيلي كوچك هستند. اما در ساحل، آنها دو تاي موج هاي منظم هستند. موج هاي سونامي هر چند مدت يك بار رخ مي دهند؟ سونامي ها خيلي نادر هستند. معمولاً در هر قرن شش سونامي اساسي رخ مي دهد. مدل كوچكي از سونامي شما مي توانيد مدل ريزي از سونامي را با انداختن يك سنگ به داخل كاسه آب ايجاد كنيد. اين كار موجب مي شود موج هايي از محل برخورد به طرف خارج پخش شود.
