اخترشناسي به پرسش‌هاي بنيادين انسان پاسخ مي‌دهد

اخترشناسي به پرسش‌هاي بنيادين انسان پاسخ مي‌دهد ​

​

دكتر محمد حيدري ملايري، اختر فيزيكدان رصدخانه پاريس و دانشمند سرشناس جهاني در رشته اخترشناسي و اختر فيزيك است.







كشف‌هاي او در زمينه ستارگانِ پُرجرم (massive )، يعني ستارگاني كه جرمشان دست كم 10 برابر از جرم خورشيد بيشتر است، شناخته‌شده متخصصانِ اين رشته است. وي در سال 1362، در جريان پژوهش براي تز دكتراي خود، به كشف جسم‌هاي ناشناخته‌اي در دو كهكشان همسايه ما (كه ابرهاي ماژلان Magellanic Clouds خوانده مي‌شود ) نائل آمد.

قبلا تصور مي‌شد كه اين جسم‌ها ستاره‌اند، ولي او نشان داد كه در واقع ميغ‌ها يا سحابي‌هاي ويژه‌اي هستند كه توسط ستارگان پُرجرمِ نوزاد به وجود آمده‌اند. از آن زمان تاكنون بخش عمده‌اي از فعاليت‌هاي وي بر مطالعه اين جسم‌ها متمركز شده است و نتيجه‌هاي پژوهش‌هايش تاكنون در بيش از 100 مقاله علمي به چاپ رسيده است.

دكتر حيدري ملايري رهبر گروهي از اختر فيزيكدانان بين‌المللي است كه در باره پيدايش ستاره‌هاي پُرجرم و تاثير اين ستارگان بر محيط پيرامونشان مطالعه مي‌كنند. همچنين نتايج مطالعات و پژوهش‌هاي چند سال اخير ايشان بر پايه داده‌هايي است كه او با به كار بردن تلسكوپ فضايي‌ هابل، متعلق به سازمان ناسا (NASA )، به‌دست آورده است.وي در سال 1364 به گروه اختر شناسان رصدخانه بزرگ اروپا (‌ESO‌) كه در كشور شيلي در آمريكاي‌جنوبي قرار دارد، پيوست. اقامت او در شيلي 7 سال به طول انجاميد و در ضمن فعاليت‌هاي پژوهشي‌اش از 1367 تا 1370، معاونت دپارتمان اختر شناسي رصدخانه اروپايي را هم به‌عهده داشت.

«جرم پيشينه يا ماكسيموم ستارگان‌» يكي از نتايج مطالعات علمي و جالب دكتر حيدري ملايري به شمار مي‌رود. قبلا تصور مي‌شد كه ستارگان مي‌توانند جرمي تا‌حدود 500 برابر جرم خورشيد داشته باشند اما دكتر حيدري ملايري ثابت كرد كه چنين ستاره‌هايي وجود ندارند و نشان داد كه ستاره‌هاي پُرجرم‌تر از 120 برابر جرم خورشيد در واقع يك ستاره نيستند، بلكه از گروهي ستاره كم جرم‌تر تشكيل شده‌اند و چون بسيار تنگاتنگ هم قرار گرفته‌اند، آنها را يك ستاره مي‌پنداشته‌اند. اين دستاورد پيامد‌هاي مهمي براي شناخت چگونگي به وجود آمدن ستارگان پُرجرم داشته است.

نتايج به‌دست آمده از مطالعات و پژوهش‌هاي دكتر حيدري ملايري بارها توسط اطلاعيه‌هاي علمي از جانب سازمان فضايي آمريكا (NASA‌)، سازمان فضايي اروپا (‌ESA‌)، مركز پژوهش‌هاي علمي فرانسه (CNRS‌) و رصدخانه پاريس به آگاهي همگان رسانده شده و در رسانه‌هاي گوناگون بازتاب جهاني يافته است. دكتر حيدري ملايري بارها مشاور علمي سازمان‌هاي گوناگون پژوهشي اختر شناسي اروپايي و آمريكايي بوده و تا كنون رهبري تز دكتراي اختر فيزيك چندين پژوهشگر اروپايي را بر عهده داشته است. با وي به مناسبت سال جهاني نجوم گفت‌وگو كرده‌ايم كه از نظرتان مي‌گذرد.

* در حال حاضر در رصدخانه پاريس مشغول چه كاري هستيد‌؟

موضوع پژوهش‌هاي من در اخترشناسي و اخترفيزيك چگونگي به وجود آمدن ستارگان پرجرم است؛ يعني ستارگاني كه جرمشان دست كم 10 برابر از جرم خورشيد بيشتر است. امروزه مي‌دانيم كه ستارگان عادي، مانند خورشيد، چگونه پديد آمده‌اند، ولي مسئله به‌وجود آمدن ستارگان پرجرم هنوز حل نشده است.

* در مورد يافته‌ها و كشفيات جديدتان بيشتر برايمان توضيح دهيد. برنامه آينده فرانسه در اين زمينه چيست‌؟

وارد شدن به جزئيات در اينجا آسان نيست، چون موضوع بسيار تخصصي است. چيزي كه براي همگان مي‌توانم بگويم اين است كه ما در دو كهكشان همسايه راه شيري خودمان (ابر‌هاي بزرگ و كوچك ماژلان) جسم‌هاي خاصي كشف كرده‌ايم (ميغ‌هاي يونيده) كه در برگيرنده ستارگان نوزاد پُرجرم‌ هستند. نپاهش (رصد)‌هاي ما به كمك تلسكوپ فضايي‌هابل و تلسكوپ‌هاي سازمان اخترشناسي اروپا در شيلي براي پژوهش در باره اين جسم‌هاست. نتيجه اين پژوهش‌ها در مجله‌هاي تخصصي جهاني به چاپ رسيده‌اند. اخترشناسان و پژوهشگران فرانسوي در بخش‌هاي گوناگون اخترفيزيك طرح‌هاي بسياري دارند.
هم‌اكنون بزرگترين طرح‌هاي پژوهشي فرانسه (و ديگر كشورهاي اروپايي ِ همتاي آن) با همكاري بين‌المللي انجام مي‌گيرد. اين روش هزينه‌ها را كمتر مي‌كند و اجازه مي‌دهد چندين طرح گوناگون را با هم به ثمر رساند و از تخصص‌هاي بيشتري برخوردار شد.

از ميان اين طرح‌هاي بسيار مي‌توان آلما (ALMA) را نام برد كه شبكه‌اي است از 60 تلسكوپ راديويي، هركدام به قطر 12 متر و كه در شمال شيلي در دست تهيه است و نخستين تلسكوپ‌هاي آن سال آينده آغاز به كار خواهند كرد. گايا (GAIA) طرح ديگري است كه سازمان فضايي اروپا رهبري مي‌كند و فرانسه در آن نقش مهمي دارد. اين طرح عبارت است از تلسكوپي فضايي براي اخترسنجيِ يك ميليارد ستاره در سراسر آسمان و بسياري پژوهش‌هاي وابسته ديگر. قرار است اين تلسكوپ سال 2011 به مدار فرستاده شود. هزينه هريك از اين طرح‌ها صدها ميليون يورو برآورد مي‌شود.

* درباره پيشرفت‌هاي نجومي و فناوري‌هاي مرتبط با اين دانش برايمان بگوييد.

اخترشناسي نوين براي بيشتركردن توان واگشود تلسكوپ‌ها در همه طول موج‌ها از آخرين دستاوردهاي فناوريك استفاده مي‌كند. با تكنيك‌هاي جديد در اخترشناسي نوري مي‌توان بر آشوب‌ناكي جو غلبه كرد و به واگشود بيشينه رسيد. همچنين تلسكوپ‌هاي بزرگ فضايي پيشرفت‌هاي بزرگي را سبب شده‌اند.

* آيا درباره پيشرفت‌هاي ايران چيزي مي‌دانيد؟ آيا با دانشمندان ايراني در ارتباط هستيد و ارتباطتان به چه صورت است؟

با شماري از اخترشناسان ايراني، بيشتر از راه اي- ميل، در تماس هستم. با فعاليت‌هاي آنان هم كمابيش آشنا هستم. فكر مي‌كنم براي اينكه بتوانند پيشرفت خوبي داشته باشند به بودجه‌هاي مالي بيشتري نيازمندند.

* گفته مي‌شود تعداد زيادي ايراني درنقاط مختلف دنيا در اين عرصه مشغول به كار هستند آيا درست است ؟

بله درست است در كشورهاي اروپايي و آمريكا و در فرانسه تعدادي هستند.

* درباره سرعت اينترنت و نقشي كه اينترنت در يافته‌ها و كشفيات جديد نجومي ايفا مي‌كند توضيح دهيد.

اينترنت كمك بسيار بزرگي است. به‌عنوان مثال پژوهشگراني كه با من همكاري دارند در كشورهاي گوناگون اروپايي و آمريكايي زندگي مي‌كنند. پيش از اينترنت ما مجبور بوديم براي تبادل و بحث هر چند وقت يك‌بار در يك جا جمع شويم. اكنون بسياري از تبادل‌ها را با اينترنت انجام مي‌دهيم.

* چرا بيشتر مردم به نجوم علاقه‌مند هستند؟يافته‌هاي نجومي چه تاثيري در زندگي بشر ايفا مي‌كند‌؟

شايد به خاطر اينكه ما بخشي از ستارگان هستيم، چنان‌كه اخترفيزيك نشان داده. اخترشناسي از كهن‌ترين زمان‌ها اهميت بسيار در زندگي انسان داشته، مثلا در كشاورزي، دريانوردي، باورهاي ديني و جشن‌هاي فرهنگي. عيد نوروز خودمان ريشه در اخترشناسي دارد. زماني انسان ستارگان را مي‌پرستيده، در برخي فرهنگ‌هاي بومي آمريكا، انسان خود را فرزند ستارگان مي‌داند. در ايران خودمان پرستش مهر(خورشيد) رواج داشته كه به اروپا رفته است. وقتي به عصر خودمان نزديك مي‌شويم مي‌بينيم كه بزرگترين انقلاب‌هاي انديشه‌اي تاريخ انسان، در سده‌هاي شانزدهم و هفدهم، از اخترشناسي با كارهاي كوپرنيك، گاليله، نيوتن و ديگران سرچشمه گرفته‌اند، اين كشف‌هاي اخترشناسي بودند كه جهان كهن را زيرو رو كردند و رنسانس را در اروپا به وجود آوردند.

دستاوردهاي اخترفيزيكي اخير نشان داده‌اند كه ما ذره‌هايي از ستارگان هستيم. اتم‌هايي كه بدن من و شما و هر چيز مادي را درست كرده‌اند زماني درون ستارگان به وجود آمده‌اند. اخترشناسي به پرسش‌هاي بنيادين انسان پاسخ مي‌دهد و كاربردهاي عملي بسياري دارد.

* وقتي از خلال تلسكوپ‌هاي قوي يا عكس‌هاي‌هابل جهان را مي‌نگريد چه احساسي داريد؟

چندين احساس، به ويژه شگفتي از «داستاني» كه آن تصوير نقل مي‌كند، رابطه‌هايي كه ميان اجزاي تشكيل دهنده آن جسم آشكار مي‌شود و گاه اين احساس كه شما نخستين كسي هستيد درسراسر كره زمين كه به چيزي خاص پي مي‌بريد.

* چه اطلاعي از برنامه‌هايي كه قرار است در سال نجوم در كشورها برگزار شود، داريد؟

در همه كشورهاي جهان برنامه‌هايي پيش‌بيني شده كه بسيار گسترده است. اگر به وب سايت‌هاي آنها رجوع كنيد اطلاعات كاملي را خواهيد ديد.

* چرا امسال به‌عنوان سال نجوم ناميده شد؟

امسال چهارصدمين سالگرد نخستين نپاهش (رصد)‌هاي گاليله است. اين رويداد پيامدهاي مهمي داشت و سرانجام به انقلاب علمي انجاميد و سير تاريخ انسان را به كلي دگرگون كرد.

* چه صحبتي براي ايرانيان و مشتاقان دانش اختر فيزيك و نجوم داريد؟

اخترشناسي در فرهنگ ايران جايگاه ويژه‌اي دارد. سال 2009 فرصت خوبي است تا مردم با دستاوردهاي اخترشناسي نوين يا اخترفيزيك آشنا شوند و از شگفتي‌هاي جهان ستارگان لذت ببرند. پي ببرند كه خورشيد ما يكي از ميلياردها ستاره كهكشان است و كهكشان ما يكي از ميلياردها كهكشان گيتي.
​

* چگونه ايران مي‌تواند به دوران شكوفايي چند سده خود در زمينه اختر فيزيك برگردد؟ و چرا كشورهاي اروپايي و آمريكايي در اين دانش توسعه فراواني يافته‌اند؟

اين مبحث بسيار وسيعي است كه در اينجا نمي‌توان به همه جنبه‌هاي آن پرداخت. در چند كلمه، بايد براي تدريس اخترشناسي، رياضي و فيزيك ميان كودكان و جوانان در دبستان، دبيرستان و دانشگاه، سازماندهي جدي كرد. بايد به اصل پرداخت نه به ظواهر و تبليغات. فراموش نكنيد كه دانش‌هاي نوين در كشورهاي اروپايي به وجود آمده‌اند. فيزيك و شيمي و اخترشناسي نوين را اروپاييان پديد آورده‌اند و تقريبا همه كشف‌هاي فيزيك و شيمي در غرب صورت گرفته است. نهادهاي پژوهشي جا افتاده آنان چند قرن سابقه دارند. يك شبه ره صدساله را نمي‌توان رفت. موفقيت اين كشورها زاييده ده‌ها سال برنامه‌ريزي منطقي و كوشش است.