بیژن الهی؛ شاعری که در سکوت زیست و در سکوت درگذشت

​

شعر الهی چند ویژگی دارد که او را از شاعران صد سال اخیر متمایز می کند. اگر نیما را بنیانگذار شعر نو بدانیم، بیژن الهی بنیانگذار موج نو است. پس به همان نحو که نیما در شعر نو مفاهیم جدید را بنیان نهاد و در شعر و نظرش نو آوری کرد، بیژن الهی هم موج نو مستقر کرد.

بیژن الهی، شاعر و مترجم از دنیا رفت. فقط می شد گریه کرد. بیژن الهی؛ جوانی، نشاط، تحرک، خلاقیت و همه ی ویژگی های جوانی را داشت جز آزار...

مسعود کیمیایی درباره ی او می گوید: بیژن الهی شایسته ترین شاعر در ادامه ی حرکت موج نو بود. ولی متاسفانه به هر دلیل که برای من روشن نیست و لااقل در ظاهر چنین است، شعر در حاشیه ی زندگی بیژن الهی قرار داشت؛ به طوری که هرگز کتابی از او منتشر نشد...

شمس لنگرودی هم درباره اش گفت: یکی از غم انگیزترین وجوه کار مطبوعات این است که بعداز مرگ هر شاعر و نویسنده ای می روی سراغش. این مسئله به این می ماند که بر سفره ای مهمان می شوی که نمی تواند دیگر از تو پذیرایی کند. خبرنگار، میهمان سفره ی مرگ است. هرچند شعر و زندگی بیژن الهی درست به اندازه ی میهمان این سفره شدن، شگفت انگیز است. تصمیمات غریب او در زندگی شخصی اش، استعداد او در ترجمه و تاثیر شعرهای اندک شمار او در مجلات بر شاعران هم نسلش را علاوه کنید به اینکه هیچکس علت غیبت شاعر بااستعداد و زبان دانی چون او را از فضای ادبی، هرگز ندانست.

دیروز، یکشنبه، مراسم خاکسپاری او در روستایی کم جمعیت به نام خشکور از توابع مرزن آباد در جاده ی چالوس برگزار شد. می گویند وصیت شاعر بر این بوده است.

بیژن الهی، در ۱۶ تیر ماه ۱۳۲۴ در خانواده ای متمول در تهران زاده شد. می گویند درپی اعتراض به تصمیم مستبدانه ی خانواده اش که بر تحصیل او در مهندسی یا پزشکی اصرار داشتند، برگه های امتحانات پایانی خود را در دبیرستان البرز، سفید تحویل داد. این اعتصاب تاثیر عجیبی بر زندگی و خانواده ی او گذاشت.

بهرام اردبیلی درباره ی این تصمیم او نوشته است: بعداز این تصمیم او حتی پول سیگار او را نیز جیره بندی کرده بودند. اما اصرار او به ایستادن دربرابر استبداد خانواده اش موجب رشد و پیشرفت او شد. او پس از مدتی بر چند زبان مسلط شد.

الهی، اولین شعر خود را در شماره ی دوم جنگ طرفه منتشر کرد. پس از مدتی اشراف او به شعر غرب و نیز مطالعاتش در ادب کلاسیک فارسی به استعداد او علاوه شد و این امکان را برایش فراهم آورد که ظرفیت هایی فراموش نشدنی در زبان شعر فارسی به وجود آورد. این در حالی بود که او در نقاشی نیز با استعداد بود. الهی در نوجوانی در خانه ای در چهار راه حسن آباد، به کلاس های جواد حمیدی می رفت. او با حمیدی از اشتیاق خود به تحصیل نقاشی در بوزار فرانسه می گوید. حمیدی تشویقش می کند آثار نقاشی خود را برای بی ینالی در فرانسه بفرستد، می فرستد و سه کار او انتخاب می شود. الهی جوان، پس از چندی به شکل شگفتی؛ جهان نقاشی را به عنوان یک نقاش رها می کند. نوشته اند که یکی از علل انزوای او نیز، شبیه به علت این تصمیمش، روی آوردن به امور باطنی بوده است. البته، دید نقاشانه ی او درکنار مطالعات او و آشنایی اش با ادبیات غرب، موجب ایجاد فضای جدید در شعر او شد که به سرعت توسط شاعران پیشرو در دهه ی ۴۰ از او گرفته شد و در آثار متعددی متبلور شد. البته اگر این جریان را در شعر فارسی در دهه ی ۴۰، آن طور که نامیده اند، موج نو بدانیم، آن وقت مسئله به لحاظ انتقادی جای شرح و بحث بسیار خواهد داشت.

در هر حال، همگان بر تاثیر انکار نشدنی بیژن الهی بر موج نو و تاحدودی، شعر حجم، اتفاق نظر دارند. علت تاثیر شعر بیژن الهی را بر شاعران آن دهه باید در نو آوری های زبانی، تصویری و لحن شعر او دانست. شعر او پر از تصویرهایی سورئال بود که در زبانی نو اجرا می شد. فضاسازی شعر او البته در قرائتی انتقادی ریشه در شطحیات ادب کلاسیک فارسی داشت. از دیگر خصوصیات شعر الهی این بود که با آوردن لغات عامیان درکنار ظرفیت های کهن ادبیات فارسی بافت متنی جدیدی به وجود آورده است. درباره ی او نوشته اند، اهمیت کار الهی این بود که در دهه ی ۴۰ که همه ی شاعران موج نو خلاف قاعده شعر می سرودند، دانش او منجر به نوعی قاعده افزایی در شعر موج نو شد. بیژن الهی در چند دهه ی آخر عمر خود به ندرت در مجامع ادبی ظاهر شد. نیز، جز “علف ایام” یا “برگ ایام” که درمورد انتشار آن نیز میان اهالی جدی شعر مدرن، اختلاف وجود دارد، از او کتابی در دست نیست.

به بهانه ی بزرگداشت یاد و شعر بیژن الهی، به سراغ ح. هاتف، شاعر رفتیم. او ازجمله کسانی است که شعر بیژن الهی را خوب می شناسند. هاتف می گوید: الهی چند ویژگی دارد که او را از بسیاری از شاعران صد سال اخیر متمایز می کند. اگر نیما را بنیانگذار شعر نو بدانیم، بیژن الهی بنیانگذار موج نو است. ممکن است کسانی بگویند پیش از الهی این احمدرضا احمدی بود، که جریان موج نو را ایجاد کرد، اما بهتر است بدانیم پیش از نیما هم شمس کسمایی و تقی رفعت و دیگران، تجربیاتی در عرصه ی شعر نو داشته اند. به همان نحو که نیما در شعر نو مفاهیم جدید را بنیان نهاد و در شعر و نظرش نو آوری کرد، بیژن الهی هم موج نو مستقر کرد.

هاتف در توصیف ویژگی های شعر الهی گفت: نخستین ویژگی شعر او تقطیع است. او تنها شاعری است که در میان موج نویی ها به تقطیع، نگاهی ارگانیک دارد. الهی از خط تیره، علامت تعجب، ویرگول و دو نقطه بند و دیگر علائم سجاوندی استفاده های عجیبی در تقطیع کرده است. او با این نشانه ها معنا ساخته است.

هاتف با اشاره به اینکه از دیگر ویژگی های فم در شعر الهی چینش عمودی و پلکانی شعر است، ادامه داد: مسئله ی راست چین و چپ چین کردن واژه ها در شکل بیرونی کار، فونت ها و سیاه شدن برخی کلمات را اول بار الهی وارد شعر فارسی کرده است.

او افزود: مسئله ی دیگر تصاویر شعر الهی است. او از انواع تمهیدات برای تصویرپردازی استفاده کرده است و این کار را بسیار ماهرانه انجام داده است. برای نمونه او از تکنیک های ادبیات مدرن غرب درکنار صنایع ادبی کلاسیک برای تصویرپردازی بهره برده است.

هاتف؛ زبان شعر الهی را زبان بسیار منحصربفردی دانست و گفت: او درعین اینکه از زبان محاوره استفاده کرده است؛ به شدت وامدار ادب کلاسیک است و این وامداری را کمتر شاعری در شعر مدرن ما داشته است.

هاتف درباره ی انزوای الهی گفت: همین تعداد شعر و ترجمه ای که از او باقی مانده، کافی است تا میزان خلاقیت او را بسنجیم.

وی درباره ی آثار منتشر شده ی زنده یاد بیژن الهی گفت: چند شعر مهم او از قبیل اقاقی، در سه دفتر شعر روزن در اواخر دهه ی چهل منتشر شد. الهی در دو دفتر “شعر دیگر” نیز اشعاری مانند مقامه منتشر کرده است. او علاوه بر چاپ چند شعر در مجله ی بیدار که زیرنظر محمدطاهر نوکنده در آلمان منتشر می شد، ترجمه ی شعر “رن” اثر فردریش هولدرلین و بخشی از ترجمه اش از “در جست و جوی زمان از دست رفته” ی پروست را نیز، در آن مجله به چاپ سپرده است.

هاتف ادامه داد: در دهه ی ۵۰ نیز در مجله ی تماشا چند شعر از الهی منتشر شد. او مطابق شنیده ها دست کم چهار زبان رابه خوبی می دانست. گفتنی است الهی؛ ترجمه های از شطحیات حلاج، “ساحت جوانی” اثر هانری میشو و“اشراق های” آرتور رمبو نیز داشته است.



خبرگزاری ایلن