نور شرقی در جهانی غربی/ دکتر سید مصطفی محقق داماد

گسترش اسلام ( چرایی و عوامل)

آنچه امروز امت اسلامی می نامیم ، سرزمین های وسیع اسلامی ، ملل اسلامی ، اقوام مختلف با زبانهای گوناگون تمدن اسلامی را نشان می دهند که تاریخ واحدی ندارند و راه یافتن اسلام به سرزمین های مزبور یکسان نبوده است.
بی تردید برخی در ورود اسلام به آن دیارها مواجه با درگیری و خونریزی شده اند و به اصطلاح بخیل و رکاب فتح شده است ولی همه این گونه نیست.
برخی نواحی با آمد وشد مسلمانان برای تجارت و غیره صرفا با رسیدن معارف و آموزه های اسلامی به آن دیار ، شهروندان اسلام را گزیده و به آن گرویده اند.
بخش دیگری هم از مسلمانان وجود دارند که اصولا در دارالاسلام قرار نگرفته اند ودر متن سرزمین های غیر اسلامی زندگی می کرده اند.
آنان به صورت متفرق در گوشه و کنار دنیا صرفا از طریق مطالعه و بررسی و تفکر و تامل مسلمان شده اند. به نظر محقق داماد میان این 3 گروه مسلمان باید مقایسه ای صورت گیرد. عمق اسلام و نفوذ آن مطالعه شود تا دیده شود اسلام کدامیک از 3 گروه موفق تر ، ناب تر و شکوفاتر است.

برای گسترش دین مقدس اسلام و نفوذ آن در جوامع مختلف باوجود اختلاف وگونه گونی زمانها و مکانها بی گمان می توان عنصر مشترک یافت.
آنچه مسلم است این است که عنصر مشترک نفوذ و گسترش حیرت آور اسلام در سرزمین های پهناور آن هم در فاصله زمانی بسیار کوتاه به گواهی اسناد و منابع معتبر تاریخی چیزی جز تامین و فراهم کردن همگانی ترین خواست های بشری نمی باشد. اگر برای اثبات این مدعی در خصوص وقایع قرون اولیه اسلامی به ارائه شواهد و اسناد کهن نیازمند باشیم ، برای گرایش های اعجاب آور متفکران بزرگی در قرون معاصر که در گوشه و کنار دنیا در کمال آزادی با مطالعه عمیق و مقایسه تعالیم و آموزه ادیان مختلف ، به دین اسلام گرویده و در مقابل فشارهای سیاسی و هجوم تلخگویی های همکیشان پیشین خود با قامتی استوار ایستاده و انگیزه خودرا تعلیمات و آورده های اسلامی اعلام داشته اند ، راه چندان دور و درازی را نباید بپیماییم اگر برای تحقیق در خصوص کیفیت و انگیزه گسترش اسلام در ایران ، روم ، هند و شرق دور در قرون اولیه و گذشته بیش از هزار سال پیش ممکن است دچار چون و چرا باشیم و یا با مدع^ی مواجه شویم ، خوشبختانه جمال چهره هزاران متفکر معاصر شرقی و غربی گرویده به دین اسلام برای اثبات جذابیت اسلام حجت موجه ماست.
حدود 4 قرن است مسیحیت ، اعم از کلیسای کاتولیک یا دیگر شعب مسیحیت ، دارای سازمان تبلیغات مستقل ، متشکل و منظم است. همه ساله گروهی ازکشیشان را با سیاست های از پیش تعیین شده آموزش می دهند و با صرف هزینه های بسیار سنگین به اقصی نقاط جهان به ماموریت تبلیغاتی اعزام می دارند. سازمان تبلیغات وابسته به مسیحیت از حمایت دولتهای بزرگ مسیحی برخوردارند و چنانچه موفق شوند کسی را به آیین مسیحیت درآورند همه گونه تسهیلات مادی برای او فراهم می کنند. با وجود این ، بنا برتحقیقات خود اروپاییان تقریبا پیشرفت مسیحیت متوقف شده است و تبلیغات کشیشان حتی در سرزمین های پررونق پیشین ، مانند برخی کشورهای آفریقایی نیز دیگر تاثیری چندان در رواج مسیحیت ندارد.در کتاب دایره المعارف مسیحیت که در 2جلد چاپ شده است صریحا می نویسد که هم اکنون 437 رادیوی کاتولیک در ایتالیا به زبانهای مختلف مشغول تبلیغ مسیحیت هستند، ولی باز هم گریز از مسیحیت امری مسلم است.
در حالی که باوجود مجهز نبودن مسلمانان به سازمان تبلیغاتی متشکلی همانند نهادهای تبلیغاتی مسیحیان و فقدان اعتبارت و امکانات مالی ، دین اسلام همچنان به پیشرفت خود حتی در صنعتی ترین کشورهای جهان ادامه می دهد و روز به روز بر اعتلا وکشش آنان افزوده می شود، تا آنجا که قدرتهای بزرگ مسیحی را به شگفتی همراه با نگرانی واداشته است.

راز این گسترش در چیست؟
این سوالی است که در درجه نخست برای خود مسیحیان مطرح شده است. موجب خوشبختی است که در میان انبوه گرویدگان به اسلام دانه های درشت ، چهره های تابناک علم و ادب و متفکران نامدار صاحب قلم بسیارند که در آثار مکتوبشان پاسخ پرسش را بصراحت داده اند. آنچه من در این بحث می خواهم برای شما بیان کنم ، همان چیزهایی است که در نوشته های متفکرینی که با مطالعه به اسلام گرویده اند آمده است و من سعی می کنم با نقل مستند بیان کنم.
مطالعه آثار متفکران گرویده به اسلام نشان می دهد برای آنان عناصر جذاب در اسلام مختلف و گوناگون است ولی چند نکته در اغلب آثار آنان مشترک است مثلا اغلب از سادگی اصول اسلام و از سازواری این اصول با عقل و منطق سخن می گویند. برخی به عدالت و مساوات اسلامی را اشاره می کنند من در مباحث مختلف در عقلانیت و راز نداری اسلام بحث کرده ام ولی در اینجا می خواهم به اعترافاتی که آنان راجع بمعارف والای اسلامی کرده اند اشاره کنم. سرگذشت برخی از اینان که در سرزمین خود هیچ کم نداشتند و باز هم به مسلمانی روی آوردند، شگفت انگیز است. برای نمونه توجه فرمایید: شاید کمتر کسی از آشنایان با ادبیات جهانی است که نام ولتر را نشنیده باشد. زندگی این فیلسوف فرانسوی تحولات عظیمی به خود دیده است. در مقطعی از عمرش یعنی از حدود سالهای 1705 تا 1742 میلادی که وی دوران دبیرستان را در دبیرستان لویی کبیر (Louis La Grand) می گذراند از اسلام به طور سطحی اطلاعاتی به گوشش رسید و به یافتن احساسی منفی در تالیف نمایشنامه زشت و ناروای خرافات (فناتیسم) به گونه ای از پیامبر اسلام نام برد که حتی پیروان دیگر ادیان را به خشم آورد. انتقادها او از اسلام تا آنجا شهرت یافت که نویسندگان زیادی وی را «دشمن محمد» عنوان دادند. ولتر به انتقاد بسنده نکرد و در پی آن شد که راز گسترش اسلام و پیشرفت عظیم مسلمانان را دریابد. وی در مقطع بعد یعنی در سالهای 1742 تا 1763 به بعد به مطالعه و تحقیق در این باب می پردازد و با پشتکار عجیبی که داشت منابع و آثار مربوط به تمدن ملل شرقی را بررسی می کند و نتیجه آن می شود که در آثاری که در این مقطع از زندگی او دیده می شود همه بیانگر پختگی اوست و گواهی می دهد که در باب گسترش اسلام و تحول معتقدات مسلمانان و نیز ریشه برخی آداب وسنن اسلامی به افکاری عمیق دست یافته و واقعیت ها را درک کرده است.
در مقدمه چاپ جدید نمایشنامه فناتیسم (1748 م) دیگر ولتر سابق نیست مطالبی آورده که به هیچ وجه به آثار پیشینش شباهت ندارد. او نسبت به اسلام با تحولی شگرف روبه رو شده است و دیگر پیامبر اسلام ص راجاعل و دروغزن نمی نامد، بلکه با اعجاب تمام مردی می داند که «بزرگترین انقلاب روی زمین را پدید آورده است» این جمله را در مقطعی می نویسد که هنوز صراحتا به اسلام نگرویده و گویی هنوز در حال تحقیق و بررسی و تلاش برای رسیدن به حقیقت است و سر انجام به حکم وعده قطعی الاهی که فرمود: الذین جاهدوافینا لنهدینهم سبلنا» به ستایش صریح و دفاع از اصول عقاید مسلمانان می پردازد. وی در اثری با عنوان «گورستان خرافات (La tombeau du fanatisme) و نیز «شرعیات مردی شریف» ستایش او از اسلام تاحد حماسه اوج می گیرد.در اواخر عمر(1772م ) ولتر کتابی تالیف کرد که عنوان او چنین است : سرانجام باید به سویی گرایید منظورش این است که سرانجام باید دینی از میان ادیان برگزید!! وی در این کتاب آشکارا اسلام را از همه ادیان روی زمین برتر می داند. آثار اخیر ولتر کاملا گواهی می دهد که آنچه وی را به اسلام جذب کرده عبارت است از:
الف - معارف اسلامی: ولتر توحید را که نخستین اصل از اصول اعتقادی اسلام است مورد ستایش قرار می دهد و از خدای مسیحیت که با اسرار متناقضی همراه است بیزاری می جوید. ولترچنان تحت تاثیر تعلیمات قرآن درباره توحید قرار گرفته که در آثارش خداوند را با همان تعبیرات سوره توحید قرآن (سوره 112) ستوده است.
به متن زیر توجه کنید که می نویسد:«او قائم بالذات است. هیچ کس به او هستی نبخشید ولی همه هستی خودرا ازاو دارند. هرگز نزاییده و هرگز زاییده نشده است و در سراسر کائنات بسان او نتوان یافت.» ولتر در آثارش نسبت به اعتقاد به قیامت نیز شهادت می دهد. او معتقد است که اعتقاد به وجود خدا مستلزم اعتقاد به روز جز است
ب - شریعت اسلامی: از نظر ولتر شریعت اسلامی که تعلیم دهنده همزیستی مذهبی و تسامح دینی است ، نشانه حقانیت آن است.
وی در کتاب باید به سویی گرایید اسلام را دینی معقول و جدی و پاک و دوستدار بشریت می داند و می گوید اینها نشانه حقیقت اسلام است ، فضیلت همزیستی مذهبی را نیز به آن بیفزایید.

هانری کربن
در زمان خود ما شادروان پروفسور هانری کربن شیفته معارف اسلامی به روایت شیعی می شود و برای دریافت معارف اهل بیت ع به سرزمین ما ، ایران وارد شد و مدت مدیدی به منظور فراگیری این معارف از سرچشمه اصلی آن در ایران سکنی می گزیند و از محضر عالمان بزرگ شیعی از جمله علامه طباطبایی صاحب المیزان کسب فیض می نماید.
نگارنده او را عاشق معارف اهل بیت ع می شناسد و این واقعیت در آثار مختلف وی مشهود است.
در اثر گرانسنگش درباره اسلام ایرانی در 4 مجلد ، می خواهد بگوید ایرانیان قرائت خاصی از اسلام دارند که همان قرائت شیعی است.
به نظر کربن تعالیم ائمه ع منشا تاملات فلسفی قرار گرفته وفلسفه وبه طور کلی علوم عقلی اسلامی نشات گرفته از تعالیم آن بزرگواران است.
در حالی که مستشرقین سعی کرده اند تا حیات عقلی اسلامی را بر گرفته از یونان معرفی کنند.آنچه پرفسور هانری کربن را مجذوب ساخته بود تنها وتنها معارف اهل بیت عصمت است.
وی به صراحت در مورد اقامتش در ایران می نویسد:«من یک پژوهشگرم ، یک زائرم ، یک مسافرم ، یک باز دید کننده مفتون ، مفتون عرفان شیعی ، عرفای بزرگ شیعه ، من زیبایی این بار گاه جلال را نشان می دهم».
مرحوم استادم آیت الله حاج شیخ مرتضی حائری اعلی الله مقامه نقل فرمودند که از مرحوم علامه طباطبایی پرسیدم که هانری کربن با چه معتقداتی از دنیا رفت؟
گفت : به نظر من او یک شیعه واقعی و پیرو اهل بیت ع ومومن به تمام معارف خاندان پیامبر بود که دار فانی را وداع کرد.

دکتر سید مصطفی محقق داماد
رئیس گروه مطالعات اسلامی فرهنگستان علوم
روزنامه جام جم:سه شنبه 26 دی ماه 1385 12:20