کشف اسکلت ۲۳ دختر جوان در هفت تپه با گردن بریده

کشف اسکلت های ۲۳ دختر جوان در هفت تپه با گردن های بریده​

به اعتقاد یغمایی؛ هرچند هر محوطه باستانی ویژگی های خاص خود را دارد اما شوش و خوزستان از خاص ترین محوطه های ایران هستند. در هفت تپه باستان شناسان با گوری که دربردارنده ۲۳ اسکلت دختران جوان است، درحالی که گردن هایشان بریده شده، مواجه شدند و تپه حصار دامغان نیز با فرهنگ زن سالاری باستان شناسان را شگفت زده کرد.
بیشتر بخوانید
روایتی از کاووش های جدید آبراهه های تخت جمشید
کشف اولین اسکلت ها در تخت جمشید
استانداری فارس: با کشف اسکلت ها در تخت جمشید، منتظر اطلاعات جدید از تمدن ایرانی باشیم
۱۳ اسکلت از آبراهه های تخت جمشید کشف شد
اگر نگاهی به کارنامه باستان شناسی و پیشینه ی کاوش ها و فعالیت های میدانی اسماعیل یغمایی بی اندازیم با محوطه هایی از شمال تا جنوب، شرق تا غرب و مرکز ایران روبه رو می شویم. او که کاوش هایش را از سال ۱۳۴۶ تا ۱۳۹۷ را در کارنامه خود ثبت کرده، تاکنون در هیات کاوش و بررسی محوطه هایی از هفت تپه خوزستان، تپه چغاگاوانه اسلام آباد غرب، شوش و شهر سوخته و مرودشت گرفته تا کرمانشاه، بررسی گوشه شمال باختری ایران تا مرز شوروی سابق و حتا گرگان، دشت قزوین، کرمان، کنگاور و... حضور داشته.
یغمایی همیشه در معرفی خود می گوید: بچه ی خیابان ژاله تهران هستم. چهارراه آب سردار. پدر، مادر هر دو از خور بیابانک هستند که به تهران کوچ کردند.
تصاویر| کشف اسکلت های ۲۳ دختر جوان در هفت تپه/ شاید دختران جوان خود را تقدیم خدایان کرده باشند
شاید همین ریشه در خاک خوربیابانک باشد که نخستین پایه های عشق به باستان شناسی را در او شکل داد. در این باره می گوید: حدود پنج تا شش سال داشتم که برای اولین بار به خور سفر کردم. دیدن معماری آن برایم بسیار جذاب و جالب بود. معنای بادگیر، وجود ایوان و تمام عناصری که در آنجا می دیدم، برایم شگفت انگیز بود. چند سال بعد که برای بار دوم به آنجا سفر کردم با نگاهی دیگر همراه بود اینکه انسان می تواند از یک مشت خاک؛ چنین حجم ها، معماری و بناهایی بسازد، هنری خاص در نظرم جلوه کرد. این نگاه مرا به فکر انداخت که چگونه گذشتگان ما توانسته اند چنین هنری را خلق کنند و کشفِ آنچه که در گذشته اتفاق افتاده برایم شگفت انگیز شد.
هرچند در ابتدای امر در رشته طبیعی دیپلم گرفت و قرار بود پزشک شود اما تاریخ و آنچه که در گذشته اتفاق افتاده است، دست از سر او بر نداشت و سبب شد رشته ای را انتخاب کند که با خاک سروکار داشته باشد. در ابتدای امر به عنوان رزرو دانشگاه کشاورزی انتخاب شد. هر چند در رشته زمین شناسی رد شد اما در نهایت رشته باستان شناسی را به عنوان رشته ای که با روح و جان او عجین است، انتخاب کرد.
البته نمی توان از تاثیری که پدر و مجله یغما که ۳۱ سال انتشار آن توسط او به درازا کشید و انتشار مطالب مختلف باستان شناسی و تاریخی، در ایجاد علاقه یغماییِ پسر به تاریخ و گذشتگان چشم پوشی کرد. همچنین وقتی با پدر خود به ساوه سفر کرد و مسجد جامعه ساوه را از نزدیک دید، از یکسو معماری و از دیگر سو زیبایی کاشیکاری های آن، او را جذب کرد. با دیدن این زیبایی ها دنیایش شکل دیگری گرفت. حتی هنگامی که با مادر و خانواده به شاه عبدالعظیم می رفت، معماری و زیبایی های آن چشم و دل او را فرامی گرفت. وقتی دانشجویی باستان شناسی شد از تمام تجربیات کودکی و آنچه که پدر و مادر در آن نهادینه کرده بودند، بهره جست با این وجود هیچگاه به این مهم راضی نشد که در خور و بیابانک کاوش داشته باشد چراکه معتقد است: نباید خاک آنجا را خراش داد.
در ادامه گفتگو را با اسماعیل یغمایی می خوانید:
کشف اسکلت های ۲۳ دختر جوان در هفت تپه/ شاید دختران جوان خود را تقدیم خدایان کرده باشند
تصاویر| کشف اسکلت های ۲۳ دختر جوان در هفت تپه/ شاید دختران جوان خود را تقدیم خدایان کرده باشند
با نگاهی کوتاه به کارنامه پژوهشی و فعالیت های باستان شناسی شما با محوطه های متعددی روبه رو می شویم که از شمال تا جنوب و شرق و غرب کشور را دربرمی گیرد. باتوجه به تجربیاتی که طی این کاوش ها و بررسی ها بدست آوردید، به نظر شما با وجود تفاوت هایی که در فرهنگ، آداب و رسوم و البته اقوامی که در شمال و جنوب و شرق و غرب کشور زندگی می کنند آیا می توان درعین تفاوت های موجود، شباهت ها و فصل مشترکی بین آنها پیدا کرد و به نوعی ادغام این فرهنگ ها را در بخش فلات مرکزی ایران شاهد بود؟
هریک از فرهنگ ها و اقوام ایران فرهنگی، دارای ویژگی های خاص خود هستند. به طور مثال، فرهنگ خوزستان ویژگی های خاص خود را دارد و فرهنگ آذربایجان نیز ویژگی های خاص خود را. این ویژگی ها همانند معماری متفاوتی است که در هریک از این بخش ها شاهد هستیم. با این وجود، نمی توان از پیوند میان آنها صرف نظر کرد چراکه همواره شاهد ادغام فرهنگ ها در بخش های مختلف ایران هستیم. مثلا مشابه بخشی از یافته های باستان شناسی که در شوش بدست آمده، در تپه حصار نیز دیده شده است. بنابراین می توان گفت هر فرهنگ علاوه بر ویژگی های خاص بومی و محلی خود، پیوندهایی با سایر فرهنگ ها نیز دارد. حتا می توان شاهد پیوندهایی با فرهنگ های خارج از مرزهای امروزی ایران بود. به طور مثال، می توان پیوندهایی بین فرهنگ تپه حصار دامغان با موهن جو دارو دید. حتا می توان در شوش پیوند فرهنگ ایلام و آشور را دید. در تخت جمشید نیز بازتاب فرهنگ آشور در سر ستون ها و اسفنکس ها کاملا مشهود است.
از میان محوطه هایی که کاوش و بررسی در آن انجام دادید از شوش و شهرسوخته گرفته تا هگمتانه و...، کدامیک شگفت انگیزتر بود؟ آیا می توان از یکی از این محوطه ها به عنوان شاخص ترین محوطه باستانی ایران یاد کرد؟
هریک از این محوطه های باستانی و تاریخی ویژگی های خاص خود را دارند. تپه حصار ویژگی های خاص خود را دارد و بوکان نیز ویژگی های خود را، با این وجود معتقد هستم، تپه حصار از آن نظر که در شمال فلات مرکزی قرار دارد و به نوعی مرز به حساب می آید پیوند هایی با محوطه های شاه تپه گرگان، موهن جو دارو و حتا بین النهرین دارد و به نوعی این محوطه پل ارتباطی این بخش ها به حساب می آید. در این میان برازجان و بوکان نیز ویژگی های خاص خود را دارند. بنابراین نمی توان گفت کدامیک از محوطه ها شگفت انگیز هستند.
بااین وجود به جرات می توان از دشت گسترده خوزستان و بویژه شوش (این کهن ترین پایتخت جهان) به عنوان یکی از خاص ترین محوطه های باستانی ایران یاد کرد؛ چراکه خوزستان از نخستین محوطه هایی است که در ایران کاوش شده و مملو از یافته های باستانی است و تمدن باشکوهی را در دل خود جای داده است. البته که شوش جایگاه والایی دارد و شاهد تداوم تاریخ از دوران پیش از تاریخ تا ایران اسلامی در آن هستیم. تقریبا تمام بخش های تاریخ در شوش وجود دارد این درحالی است که در همدان نیز دیرینه ترین تاریخ به دوران هخامنشیان بازمی گردد. حتا می توان گفت تداوم تاریخی سیلک نیز به پای شوش نمی رسد. با این وجود نمی توان از سایر محوطه ها چشم پوشی کرد.
چند بار برای کاوش به شوش رفتید؟ از تجربیات این کاوش ها برایمان بگویید. بخصوص اتفاقاتی که در کاوش مجددی که در شهر پانزدهم شوش افتاد.
نخستین بار در دوران دانشجویی به عنوان کارآموزی به کاوش باستان شناسی در شوش (تپه جعفرآباد) رفتم که بسیار برایم شگفت انگیز بود. بعد از آن به صورت جدی تر وقتی فوق لیسانسم را گرفتم به عنوان سرپرست کاوش به شوش رفتم که کاوش مجدد در شهر پانزدهم به من محول شد. در آن زمان شاهد آن بودم که گیریشمن تا چه اندازه این محوطه را بد کاوش کرده است، چراکه همزمان چغازنبیل را نیز کاوش می کرد.
ما برای بازسازی و حفاری کاوش مجدد به شوش رفته بودیم. گیریشمن عنوان کرده بود هر متر که لایه های باستانی شوش را کاوش می کنیم یک شهر به حساب می آید بنابراین با حفاری ۱۵ متر با شهر پانزدهم شوش روبه رو می شویم. این درحالی است که در کاوش ها آنچنان که باید به یافته های باستانی توجه نکرده بود.
ما در کاوش شهر پانزدهم شوش با معماری های جالب توجه و دقیق البته فرهنگ زن سالاری در هزاره سوم پیش از میلاد در این منطقه مواجه شدیم که بعدها تبدیل به مرد سالاری می شود. نکته قابل توجه در خصوص معماری شهر پانزدهم آن است که در بافت شهر پانزدهم حتی یک کوچه بن بست هم نیست.
در واقع براساس گزارش گریشمن می توان چنین دریافت کرد که فاز دوم نیایشگاه شهر پانزدهم در مقطع برتری جویی مرد به زن و تبدیل جامعه زن سالاری به مردسالاری بود. ضمن آنکه که در این گزارش عنوان شده خاکسپاری ها در تابوت های سفالین و همچنین خمره های سفالین و یا حتی گورهای آجری با طاق های قوسی در زیر خانه ها و محل زندگی آنها به دست آمده و تنها خانه ای که در شهر وجود دارد و چنین خاکسپاری مستثنا بود، خانه ارباب شهر است. در واقع می توان به این نتیجه رسید که برای نخستین بار در نیمه دوم هزاره دوم پیش از میلاد مسیح کم و بیش شهر مردگان بیرون از بافت شهر زندگان در نظر گرفته شد.
در عین حال به نظر می رسد در آن دوره مرگ و میر کودکان زیاد بود، حتی در یک گور پنج بچه به دست آمد. این احتمال می رود همه این بچه ها در یک بازه زمانی یا با فاصله اندک مرده باشند.
به نفوذ فرهنگ زن سالاری در شوش اشاره داشتید. بر اساس یافته های باستانی چگونه می توان به این نتیجه رسید که در دوره ای از تاریخ، شاهد نفوذ فرهنگ زن سالاری بر جوامع بودیم و چگونه تبدیل به فرهنگ مردسالاری شد؟
زمانی که در میان یافته های باستانی محوطه های مختلف با انواع خدایانی روبه رو می شویم که زن هستند، این یافته ها نشان از فرهنگ زن سالاری دارد. البته بعدها این خدایان تبدیل به مجسمه ها و اشکالی از مردها شدند. این فرهنگ در برخی از محوطه ها بیش از سایر محوطه ها مشهود است. به طور مثال ، در تپه حصار دامغان با توجه به یافته های موجود، فرهنگ زن سالاری حاکم بر جوامع آن منطقه بیشتر نمود دارد. چنانکه از میان ۴۷ گوری که در حصار کاوش کردیم، در قبرهای زنان شاهد انواع هدایا و زیورآلات و ... بودیم اما قبر مردها خالی بود و نهایتا یک کوزه در آنها وجود داشت. اما بعدها با گذر زمان شاهد تغییر فرهنگ زن سالاری به مردسالاری هستیم.
تصاویر| کشف اسکلت های ۲۳ دختر جوان در هفت تپه/ شاید دختران جوان خود را تقدیم خدایان کرده باشند
حصار- خاکسپاری مردان
تصاویر| کشف اسکلت های ۲۳ دختر جوان در هفت تپه/ شاید دختران جوان خود را تقدیم خدایان کرده باشند
حصار- سنجاق گیسو به دست آمده از گور یک زن در زیر جمجه
با توجه به تاکیدی که درخصوص فرهنگ زن سالاری و تغییر آن به فرهنگ مردسالاری دارید؛ بر اساس یافته های باستانی، چه تفاوت هایی بین این دوره ها وجود دارد؟ آیا می توان گفت کدام دوره پررونق تر بود؟
زنان در حوزه مدیریت، قدرت و نفوذ، نسبت به مردها برتری دارند. اگر بخواهم با اشاره به یافته های تپه حصار دامغان بگویم، اگر در یک جامعه ای با چند شوهر بودن یک زن روبه رو باشیم، مردها برای آنکه آن زن ولشان نکند و به نوعی بتوانند از آن زن بچه داشته باشند، در رقابت با سایر مردها به کارکردن و تولید روی می آورند. با افزایش تولید، چرخه اقتصادی رونق می گیرد و در نهایت شاهد شکوفایی جامعه هستیم. ضمن آنکه انواع فرآورده ها از تریاک گرفته تا دانه های برنج، نخود، ماش، گندم و عدس در مجموعه تپه حصار بدست آمده است. حتا قدیمی ترین نمونه پسته کوهی را در این منطقه پیدا کردیم.
وقتی در یکی از گورهای حصار با پیکر زنی روبه رو می شویم که در ۵ انگشت دست خود، ۵ انگشتر دارد و گور او مملو از هدایای تدفین است، این به معنای رونق تولید و البته جامعه ای زن سالار است. درعین حال یافته های باستانی تپه حصار در بخش های مختلف از معماری گرفته تا اشیای مفرغی و حتا زیورآلات منحصر به فرد هستند. در گور زن ها شاهد انواع سفال، اشیای مفرغی، سنگ های قیمتی از فیروزه گرفته تا لاجورد هستیم. هرچند در دامغان معدن فیروزه وجود دارد اما قطعا لاجورد ازجمله سنگ هایی است که از راه های دور و از افغانستان بدست آمده است و این نشان از وجود ارتباط تجاری و اقتصادی با سایر فرهنگ ها و بخش ها دارد.
تصاویر| کشف اسکلت های ۲۳ دختر جوان در هفت تپه/ شاید دختران جوان خود را تقدیم خدایان کرده باشند
حصار- خاکسپاری زنان با گوشواره و انگشتر
تصاویر| کشف اسکلت های ۲۳ دختر جوان در هفت تپه/ شاید دختران جوان خود را تقدیم خدایان کرده باشند
حصار- خاک سپاری زنان با دستبندهای ستبر مفرغی
تصاویر| کشف اسکلت های ۲۳ دختر جوان در هفت تپه/ شاید دختران جوان خود را تقدیم خدایان کرده باشند
حصار- خاکسپاری مردان
در تپه حصار دامغان شاهد کشف تعداد زیادی از خط نوشته هایی بودیم که شاید خوانش آنها به ما کمک کند تا بیشتر درباره فرهنگ مردمان آن بدانیم. آیا تاکنون موفق شده ایم این خط نوشته ها را بخوانیم؟ وضعیت کنونی این خط نوشته ها چگونه است؟
متاسفانه با وجود تمام تلاش هایی که انجام شد، موفق نشدیم به معنای اصلی این خط نوشته ها پی ببریم. هرچند توانستیم این خط نوشته ها رابخوانیم اما با توجه به آنکه هریک از آنها دربردارنده یک حرف مثلا «پ» یا «ت» و... است نتوانستیم معنای آن را دریابیم. این خط نوشته ها به خط بابلی کهن است و با وجود آنکه تصاویر و طرح های آنرا برای دانشگاه شیکاگو هم ارسال کردیم تا در خوانش و معنا کردن آن مارا یاری کنند، آنها نیز نتوانستند به معنای این خط نوشته ها پی ببرند و گفتند که فقط حرف است و معنای خاصی ندارد.
تصاویر| کشف اسکلت های ۲۳ دختر جوان در هفت تپه/ شاید دختران جوان خود را تقدیم خدایان کرده باشند
حصار- گل نبشته تنها با چند حرف
درباره وضعیت کنونی این خط نوشته ها اطلاع دقیقی ندارم احتمال دارد که در انبار موزه سمنان نگهداری شوند.
طی سال های گذشته بارها در خصوص هخامنشیان پژوهش هایی انجام دادید. معتقد هستید منطقه دشتستان مبدا به وجود آمدن هخامنشیان است. با توجه به پژوهش هایی که انجام دادید به عقیده شما هخامنشیان از کجا آغاز شده اند و چه تاریخی را پشت سر گذاشتند؟
برخی معتقد هستند که هخامنشیان از منطقه اورال آمده اند و از رشته کوه های رفیع البرز و دروازه خزر (که معلوم نیست کجاست) رد شده اند و به فلات ایران رسیدند. معتقد هستند آنها دوازده طایفه بودند در میان آنها کودک، پیر، جوان، زن و مرد حضور داشتند. چنین امری از نظر منطق درست درنمی آید. منطقه اورال بسیار سرد است ضمن آنکه عبور از کوه های البرز نیز سخت است؛ بنابراین پذیرش چنین تئوری که کودک، پیر و زن توانسته اند از چنین مسیری عبور کرده و به فلات ایران برسند دشوار است. هرچند برخی معتقد هستند این گفته من؛ فرضیه است اما من معتقدم یک واقعیت است که هخامنشیان از گذشته در منطقه دشتستان حضور داشتند. آنها یکی از اقوامی بودند که در ایران زندگی می کردند و کوچ رو بودند که با بزرگ شدن ایل شاهد شکل گیری هخامنشیان هستیم.
از آنجا که این قوم یکی از اقوام محافظ مرزهای ایران بودند با حمله آشوریان و شکست ایلامی ها فرصت برای شکل گیری پادشاهی هخامنشیان ایجاد شد. در منطقه دشتستان بیش از ۳۰ کاخ از دوره هخامنشیان به جای مانده که می تواند گواهی بر این مدعا باشد که این منطقه مرکز شکل گیری هخامنشیان بوده.
یکی از یافته های جالب شما هنگام کاوش در دشتستان و کاخ بردک سیاه؛ کشف حدود سه کیلو طلا بود. از این یافته برایمان بگویید؟ ماجرا چه بود؟
در فصل اول کاوش این طلاها را ندیدیم اما در فصل دوم به واسطه بارانی که باید بود و خاک شسته شده بود موفق شدیم این طلاها را زیر یک پایه ستون پیدا کنیم. شاید در زمانی که جنگ اتفاق افتاد یکی از سربازها این میزان طلا را پای یکی از ستون ها قایم کرده باشد. البته با بررسی که انجام دادیم چیزی درون آن نبود احتمالا روکش در باشد یا شاید برای ضرب سکه در آینده نگه داشته شده بود. هخامنشیان همیشه مقداری طلا ذخیره داشتند تا بتوانند سکه ضرب کنند شاید این میزان طلا نیز برای ضرب سکه ذخیره شده بود که در نهایت موفق نشده بودند آن را تبدیل به سکه کنند.
یکی از هیجان انگیزترین کاوش ها را در هفت تپه و دشت خوزستان پشت سر گذاشتید و در این منطقه یافته های جالب توجه به دست آوردید. از آن کاوش بگویید؟
در هفت تپه با یک معبد روبرو هستیم و برخی معتقد هستند یک زیگورات در این منطقه برپا بوده است. من در گوری کار می کردم که متعلق به قربانیان بود و ۲۳ اسکلت از دختران جوان به دست آوردیم که احتمال می دهیم قربانی شده بودند، در واقع گردن آنها بریده شده بود. این گور در یک معبد و کاملا مخفی بود و درِ آن به نوعی ساخته شده بود که کسی نمی توانست آن را ببیند. در این محوطه گِل نوشته های متعددی پیدا شد حتی یکی از این گِل نوشته ها درباره این معبد، چرایی و چگونگی فعالیت در آن توضیح می داد.
البته شاید استفاده از لفظ قربانی درست نباشد چراکه هیچگاه در ایران قربانی انسانی و انسان کشی وجود نداشت. در بخش هایی توضیح داده شده بود که دختران جوان به صورت خود خواسته خود را تقدیم معبد می کردند و مراسم های آیینی را اجرا می کردند و در زمان نیاز مانند جنگ و خشکسالی و غیره حاضر بودند جان خود را به عنوان هدیه به خدایان تقدیم کنند. آنها بنا بر باورهایشان می خواستند در آن نیروی ماورا طبیعت ذوب شوند. آنها دانسته و خودخواسته این کار را انجام می دادند.
آیا می دانیم آنها در آن دوره چه آیین و مذهبی داشتند و برای چه خدایی خود را فدا می کردند؟
هنوز به پاسخ این سوال دست نیافته ایم اما قطعا خدایی را می پرستیدند که برایشان بسیار ارزشمند بود.
و این روزها چه می کنید؟
روزگار بازنشستگی است و خانه نشینی. از کاوش که خبری نیست. کتاب کاوش های تپه قلایچی- بوکان را یک سال پیش تمام کردم و به ناشر سپردم اما هنوز که هنوز است تا چاپ شود. کتاب پیشینه شناسی تخت جمشید نیز دست ناشر است. همچنین کتاب "نقاط امن" که مثل کتاب گیسوان هزار ساله خاطرات ۴ داستان از کاوش هایم است.
منبع: تیک از خبرگزاری ایلنا