استاد استادان لقب چه کسی است؟

استاد استادان لقب چه کسی است؟ ​

به گزارش ایسنا، روزنامه اعتماد نوشت: «بدیع‎الزمان فروزانفر نام ماندگاری است که به محض شنیدنش پیرمردی با ته ریش سفید و موهای کم و مرتب را به یادمان می‎آورد و نگاهی عمیق که تو گویی از پشت عینکش دارد به تجسمی از فرهنگ و ادب فارسی در قالب کلماتی نگاه می کند و به جلوه ای مکتوب از تمدن ایرانی و اسلامی می اندیشد. محاسن و موهایی که البته در عکس های جوانی استاد، تیره بودند؛ رد آن نگاه نافذ و عمیق را البته در همان عکس های جوانی هم می توان رصد کرد.

تجربه تلمذ از علامه قزوینی

فروزانفر در خانواده ای مذهبی و اهل دانش به دنیا آمد. در کودکی قرآن را تا حد از بر شدن فرا گرفت و بعد مقدمات علوم قدیم را نزد پدر ‎آموخت. در آغاز با اشعاری که سروده بود آوازه شاعری اش در همه جا می پیچد تا جایی که والی خراسان را نیز به تحسین خود واداشت. سپس در سن ۱۶ سالگی از خراسان رفت و برای همیشه ساکن تهران شد. علامه محمد قزوینی، ذکاء الملک فروغی، شمس العلماء گرکانی و میرزا رضاخان نایینی و... از اساتیدی بودند که فروزانفر در تهران از محضر و دانش شان بهره برد و از آنها آموخت.

قصیده، غزل، قطعه یا مثنوی؟ فارسی یا عربی؟

قریحه و غریزه شاعری‎اش از همان سال های نوجوانی آشکار شد. چنان که اهالی شعر و آنها که ذوق و استعداد شاعری را تشخیص می دادند، از ذوق و استعداد او به وجد آمدند. نقل است که در یکی از محافل ادبی دوران در خراسان، فرزوزانفر نوجوان هم حضور داشت. مجلس شعرخوانی بود و هر کس شعری می ‎خواند. تا این که نوبت به فروزانفر رسید و با اعتماد به نفسی مثال زدنی، پیش از آنکه شعری بخواند از حاضرین پرسید: «چه نوع شعری بخوانم؟ قصیده؟ غزل؟ قطعه؟ مثنوی؟ کدام یک؟» آنها دشوارترین قالب ممکن را از شاعر جوان مطالبه کردند: قصیده. شاعر باز شعر خواندن را آغاز نکرد و قبل از آن سوال دیگری پرسید: «از قصاید عربی ام بخوانم یا از قصاید فارسی ام؟» حاضران که از این همه آمادگی نزد شاعر شگفت زده شده بودند، به او مجال دادند که از هر کدام نمونه ای بخواند و خود را به دو قصیده عربی و فارسی او سپردند.

از بشرویه تا بدیع الزمان

نام بدیع الزمان فروزانفر، حاصل دگردیسی پیچیده و پر تغییری است از کنش نامگذاری او بر خودش. این ادیب برجسته در سال ۱۲۷۶ خورشیدی با نام محمدحسین در بشرویه خراسان به دنیا آمد. در جوانی به محمدحسین بُشرویه ای شناخته می شد. نامی که بعدها چند بار تغییر کرد و سرآخر به بدیع الزمان فروزانفر رسید. او در مقطعی خود را جلیل ضیاء بشرویه ای خواند و بعدتر جلیل فروزانفر و سرآخر بدیع الزمان فروزانفر. تخلص شعری او در آغاز شاعری اش، تخلص ضیا را برای خود برگزید و بعد معادل فارسی شده و البته زیبای ضیا یعنی فروزانفر را به کار بست؛ با این همه نام بدیعِ بدیع الزمان حاصل بدعت او نیست. این لقب مربوط به سال ۱۲۹۸ خورشیدی است. زمانی که قصیده ای از فروزانفر در وصف بهار به نظر و پسند والی وقت خراسان که احمد قوام، همان قوام السلطنه، باشد خوش نشست و او را به بدیع الزمان عصر خویش ملقب کرد.

پدر، اولین شاعر زندگی فروزانفر

علاقه و گرایش فروزانفر به شاعری را می توان با فضای خانه و خانواده ای که او در آنها زندگی می کرده نیز مرتبط دانست. او فرزند پدری اهل شعر و ادب بود؛ شیخ علی بشرویه ای از بزرگان منطقه بشرویه و شاعر دوره مشروطه. فروزانفر مقدمات علوم را در زادگاه یعنی بشرویه آموخت و بعد راهی مشهد شد. در مشهد محضر استادان نامور خراسان را تجربه کرد. کسانی چون ادیب نیشابوری، ادیب پیشاوری و... در آغازگاه قرن جاری خورشیدی راهی تهران شد و تحصیلات خود را در مدرسه سپهسالار ادامه داد. گفته شده که در مسجد سپهسالار چندی حجره ای داشت. در ۱۳۰۵ تدریس در دارالفنون و دارالمعلمین عالی را آغاز کرد. ۸ سال بعد یعنی در سال ۱۳۱۳ به معاونت دانشکده معقول و منقول که بعدها شد دانشکده الهیات دانشگاه تهران منصوب شد.

تدریس تا آخر عمر

بدیع الزمان فروزانفر یکی از مهم ترین مولوی پژوهان معاصر بود. تالیف مهمی دارد به نام «تحقیق در زندگانی مولانا جلال الدین بلخی». در سال ۱۳۱۴ هیاتی متشکل از نصرالله تقوی، علی اکبر دهخدا و ولی الله نصر به عنوان هیات ممیز دانشگاه تهران پس از بررسی «تحقیق در زندگانی مولانا...»ی فروزانفر به او گواهینامه دکترا دادند. گواهینامه ای که نقش مهمی در زندگی و کار او داشت. چرا که به اعتبار آن به سِمت استادی دانشسرای عالی و دانشکده های ادبیات و معقول و منقولِ دانشگاه تهران منصوب شد. در سال ۱۳۲۳ بر اساس رای شورای استادان شد رییس دانشکده معقول و منقول و این مسوولیت را تا زمان بازنشستگی خود یعنی سال ۱۳۴۶ برعهده داشت. او از ابتدای تاسیس دوره دکترای ادبیات فارسی در دانشگاه تهران، تدریس در دوره دکترای این رشته را به عهده گرفت و برنامه این دوره را پایه گذاری کرد. فروزانفر اگر چه در سال ۱۳۴۶ از استادی دانشگاه بازنشسته شد اما کار تدریس دانشجویان دکترای ادبیات فارسی را تا آخر عمر یعنی سال ۱۳۴۹ ادامه داد. عمر ۷۳ ساله او که در ۱۶ اردیبهشت ۱۳۴۹ بر اثر سکته قلبی پایان یافت، حاوی اتفاق ها و تجربه های دیگری در حوزه های غیر از ادبیات هم بود که شرح مفصل آن در این مجال نمی گنجد و از آن میان می توان به ریاستش بر کتابخانه سلطنتی و نیز عضویتش در مجلس سنا اشاره کرد.

شاگردان تربیت یافته در حکم اعتبار استاد

در بیان فرازهای زندگی فرهنگی یک ادیب، معمولا به تجربه محضرت اساتیدی اشاره می کنند که به او درس گفته اند و او به اصطلاح از آنها تلمذ کرده. در واقع این نام اساتید است که به شاگرد اعتبار می دهد. در این میان کسانی هم هستند که جدای از مقام شاگردی اساتید بزرگ، خود استادانی شدند که حاصل کلاس های درس‎شان فهرست بلندبالایی از نام‎هایی شد که بر تارک فرهنگ و هنر و ادبیات این سرزمین می درخشند. بدیع الزمان فروزانفر یکی از آن اساتید نیکنام و جاودان یاد است. فروزانفر استادِ راهنمای جمعی از دانشجویان مبرز دوره دکترا در دانشکده های ادبیات و الهیات بود که اغلبِ آنان بعدها استادان برجسته ادب پارسی و مطالعات فرهنگ ایران شدند؛ از آن جمله می توان به تعدادی از شاخص ترین های شان مثل پرویز ناتل خانلری، ذبیح الله صفا، مهدی حمیدی شیرازی، عبدالحسین زرین کوب، غلامحسین یوسفی، محمدامین ریاحی، قدمعلی سرامی، سیدمحمد دبیرسیاقی، محمدرضا شفیعی کدکنی، سیمین دانشور، محمود نشاط، ضیاءالدین سجادی، جلال متینی، سیدصادق گوهرین، منوچهر ستوده، منوچهر مرتضوی، مرتضی مولانا، محمود مقتدایی و... اشاره کرد.

آوازه سلوک و شیوه تدریس

جنبه دیگری که در مورد فروزانفر معمولا توسط شاگردانش مطرح می‎شود، شیوه تدریس اوست. بسیاری از دانشجویانی که در کلاس های او حضور داشته و از او آموخته اند و به اصطلاح از محضر او بهره مند شده اند، از کلاس های او به عنوان فرصتی برای استفاده از محضر شخصیتی عالم یاد کرده اند که سلوک و روحیه و شیوه تدریس او تجربه یگانه ای را برای دانشجویان رقم می زد. خیلی از آن دانشجویان که نام تعدادی از آنها در این مقال آمد، بعدها خود استادان بزرگی شدند. تقریبا همه آنها در مورد تبحر، سواد و یگانگی سلوک او در مقام مدرس و استاد دانشگاه متفق القول اند.

استاد یگانه دوران

عبدالحسین زرین کوب در توصیف فروزانفر و شخصیت معلمی او به دلسوزی و صمیمیتش اشاره کرده و گفته است: «معلم و استادی دلسوز و صمیمی بود. درس او تنها تعلیم نبود، هم تهذیب بود و هم در عین حال تفریح. با این همه، توفیق او در کار معلمی در بین استادان ادب عصر به کلی بی سابقه بود... شعر را به سبک قدما محکم و متین می گفت، مخصوصا به شیوه ناصرخسرو و خاقانی علاقه داشت و از این حیث یادآور ادیب پیشاوری بود. احوال و اسبابی که در حیات ادبی وی موثر افتاد از وی بیشتر یک محقق و یک عالم ساخت… قلمرو تحقیق او ادبیات و تصوف بود، خاصه در دوران اسلامی قبل از صفویه...»

محققی بی بدیل در قلمروی فرهنگ اسلامی

فروزانفر اگر چه به عنوان مولوی پژوهی چیره دست شناخته می شود اما- چنان که همه درباره او می گویند - این تنها بخشی از مهارت، دانش و تسلط او بر حوزه های فرهنگ و علوم انسانی را باز می تاباند. به باور زرین کوب، فروزانفر «در تمام قلمروی فرهنگ اسلامی ایران محققی بی بدیل بود. با وجود گذشت یک ربع قرن از غیبت او، هرچه امروز نزد ما در زمینه عرفان و ادب جدی و درخور ارج است، میراث اوست و آنچه از حوزه تاثیر تعلیم بلاواسطه یا مع الواسطه او خارج است، غالبا از عمق و لطف و تامل خالی به نظر می رسد. حوزه کنجکاوی اش وسیع و عرصه استعدادش تقریبا نامحدود بود.»

اهمیتی در حکم استادی استادان

از فروزانفر تالیفات متعددی بر جای مانده که دامنه ای از دو جلدی «سخن و سخنوران» که در اوایل کار او در سال های آغازین سده جاری منتشر شد تا «مجموعه مقالات» و «مجموعه اشعار» او را که در دهه ۵۰ و یکی دو سال بعد از مرگش انتشار یافتند، دربر می گیرد. «سخن و سخنوران» کتابی است در شرح احوال و نقد و سنجش آثار ۵۵ تن از نامورترین شاعران پارسی گوی قرن های سوم تا ششم هجری. این کتاب که بار اول قبل از سال ۱۳۱۰ در تهران منتشر شد، به شاعران مختلفی می پردازد. از حنظله بادغیسی و رودکی و فردوسی و منوچهری و مسعود سعد سلمان و بسیاری دیگر. از دیگر آثار فروزانفر که می توان نام برد «احادیث و قصص مثنوی» است. این کتاب خود مشتمل بر دو کتاب است که یکی «احادیث مثنوی» و دیگری «مآخذ قصص و تمثیلات مثنوی» نام دارد. این کتاب یکی از محصولات مولوی پژوهی فروزانفر است که توسط او نوشته شده و حسین داودی به صورت مجموعه و در یک جلد با ترجمه متون عربی در سال ۱۳۷۶ آن را در انتشارات امیرکبیر چاپ کرده است. علاوه بر کتاب هایی که از فروزانفر منتشر شده، آثاری نیز دیگران درباره او نوشته اند. فهرستی هر دو سری از کتاب ها در کتاب شناسی او آمده است.

فروزان فر را «استاد استادان» لقب داده اند؛ لقبی که بی شک حاصل دانش عمیق و تسلطی است که او در زبان و ادبیات فارسی و نیز عربی دارد و همچنین احاطه ای که بر حوزه هایی چون عرفان، منطق و حکمت. جمله بزرگانِ ادبیات، فروزانفر را محقق و دانشمندی نستوه در عرصه تحقیقات ادبی و عرفانی می دانند.

کماکان در حکم مرجع و ماخذ

همان‎ طور که پیش تر هم اشاره شد، او مولاناپژوهی چیره دست و عمری با مثنوی و دیگر آثار مولوی محشور بود. بسیاری بر این باورند که او به لحاظ تسلط بر آثار و زندگی و سلوک مولوی، هم ردیف مصحح معروف سوئدی مثنوی معنوی یعنی «رینولد نیکلسون» است. با این که ۵۰ سال از درگذشت این استاد بزرگ زبان و ادبیات فارسی می گذرد، آثار تالیفی او به ویژه در زمینه مولوی شناسی کماکان در صدر مهم ترین مراجع و ماخذی است که محققان زبان و ادبیات فارسی و آنها که به کار مولوی پژوهی مشغولند از آنها بهره می برند.

قصه غم انگیز آرامگاه ابدی

فروزانفر در باغ طوطی در صحن حضرت عبدالعظیم حسنی در شهرری به خاک سپرده اما گویا پس از ۳۰ سال مقبره اش معامله شد. شفیعی کدکنی در این باره گفته: «تولیت آستان حضرت عبدالعظیم با گذشت ۳۰ سال و رفع مانع فقهی، قبر بدیع الزمان فروزانفر، از استادان بزرگ دانشگاه تهران و یکی از نوادر فرهنگ ایران زمین را، به مبلغ یک میلیون تومان به یک حاجی بازاری فروختند. هیچ کس این حرف را باور نمی کند؛ من خود نیز باور نمی کردم تا ندیدم.»

کتاب شناسی

سخن و سخنوران، در دو جلد

منتخبات ادبیات فارسی

رساله در تحقیق احوال و زندگانی مولانا جلال الدین محمد مشهور به مولوی

تاریخ ادبیات ایران (بعد از اسلام تا پایان تیموریان)

فرهنگ تازی به پارسی (با مشارکت چهار نفر از استادانِ دیگر)

خلاصه مثنوی، به انتخاب و انضمام تعلیقات

تصحیح زنده بیدار (حی بن یقظان) اثر ابن طفیل

تصحیح فیه مافیه از گفتار مولانا جلال الدین محمد مشهور به مولوی

تصحیح معارف سلطان العلما بهاءالدین محمدبن حسین خطیبی بلخی مشهور به بهاء ولد

ماخذ قصص و تمثیلات مثنوی

احادیث مثنوی

کلیات شمس یا دیوان کبیر

تصحیح معارف برهان الدین محقق ترمذی

شرح احوال و نقد و تحلیل آثار شیخ فریدالدین عطار نیشابوری

دیوان اشرف قزوینی

تصحیح مناقب اوحدالدین کرمانی

تصحیح ترجمه رساله قشیریه

شرح مثنوی شریف در سه مجلد

مجموعه مقالات بدیع الزمان فروزانفر، به کوشش عنایت الله مجیدی

مجموعه اشعار فروزانفر با مقدمه دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی

انتهای پیام