داستان خلوت کریم خانی / و چند داستان شگفت تاریخی

داستان خلوت کریم خانی / و چند داستان شگفت تاریخی​

به گزارش ایسنا، روزنامه همشهری نوشت: «یکی از آرام ترین و دنج ترین مکان های کاخ گلستان، «خلوت کریم خانی» است که در شمال غربی محوطه این کاخ قرار دارد و دیوار به دیوار تالار سلام است. در این نقطه آرام و پرطرفدار، حوض خانه ای وجود دارد که گاهی مسئولان مجموعه تاریخی گلستان آن را پر از آب کرده و باعث زیبایی و آرامش دو چندان این بخش می شوند. علاوه بر حوض خانه، تخت مرمر فتحعلی شاه قاجار و سنگ مزار ناصرالدین شاه هم در این گوشه از خانه شاهان قاجاری نگهداری می شود که حتما همه بازدیدکنندگان از کاخ گلستان آنها را دیده اند. اما شاید کمتر کسی بداند چرا نام این قسمت از کاخ موزه گلستان، خلوت کریم خانی است. واقعیت این است که در پس همه آرامشی که در «جلوخان» یا خلوت کریم خانی موج می زند، حقیقتی تلخ نهفته است؛ حقیقتی که به زمان به سلطنت رسیدن آغامحمد خان قاجار برمی گردد و روایتگر داستان کینه موسس سلسله قاجاریه نسبت به بنیانگذار سلسله زندیه است!

اگر می خواهید همه چیز را درباره خلوت کریم خانی بدانید، با ما به حدود ۲۳۰سال پیش بیایید. به زمانی که آقامحمدخان، یکی از افراد ایل قاجار، با شکست لطفعلی خان زند، به قدرت رسید.

کینه ای که خلوت کریم خانی را ساخت

محمد حسن خان، پدر آقامحمدخان قاجار، روزگاری رئیس ایل قاجار بود که بعد از کشته شدن نادرشاه افشار، سعی کرد از هرج و مرج مملکت استفاده کرده و به قدرت برسد. اما در نبرد با کریم خان زند شکست خورد و در استرآباد پناه گرفت. چندی بعد محمدحسن خان دوباره سپاهی مجهز و منظم ترتیب داد و جنگ با کریم خان زند را از سر گرفت. در جنگ های ابتدایی هم پیروز شد اما در نهایت شکست خورد و سبزعلی که یکی از غلامان سابقش بود، در میدان جنگ سر از تنش جدا کرد. همین باعث شد تا آقامحمدخان، پسر ارشد محمدحسن خان کینه ای عجیب از کریم خان زند به دل بگیرد؛ کینه ای که بعدها با حضور در ارگ کریم خانی و حتی لطف و محبت موسس سلسله زندیه نسبت به او هم از بین نرفت.

قدم زدن روی استخوان ها!

سال ها گذشت تا این که آقامحمدخان با غلبه بر لطفعلی خان زند به قدرت رسید و با سرنگونی حکومت زندیه، سلسله قاجاریه را بنیان گذاشت. او که در تمام این سال ها کینه کریم خان زند را در دل می پروراند، دستور داد او را نبش قبر کرده، استخوان هایش را از مقبره اش در عمارت کلاه فرنگی شیراز به تهران بیاورند و در راه پله راهروی کاخ گلستان به خاک بسپارند تا بتواند هر روز روی استخوان های موسس سلسله زندیه راه برود! نقل است شاه قاجار هر وقت دلش می گرفت یا خسته می شد، به قسمت جلوخان کاخش می رفت، از روی استخوان های کریم خان می گذشت و با نوک شمشیر بر قبر شاه زندیه می کوبید!

نبش قبر به دست رضا خان

کریم خان زند در تمام دوران حکومت قاجاریه از آقا محمد خان تا احمد شاه قاجار در راه پله جلوخان کاخ گلستان آرمیده بود تا این که رضاخان به قدرت رسید و حکومت پهلوی روی کار آمد. شاه پهلوی که از داستان استخوان های کریم خان زند خبر داشت، دستور داد پله را بشکافند و استخوان های موسس سلسله زندیه را خارج کنند. همان زمان خاکی که زیر پله ها قرار داشت، به همراه تکه هایی از استخوان ها که سالم مانده بود به شهر قم منتقل شد و این بار کریم خان زند برای همیشه در جوار مقبره شاه صفی و شاه سلطان حسین آرام گرفت.

یادگاری از سال ۱۳۰۴

از روز نبش قبر دوباره کریم خان زند توسط رضاخان عکسی موجود است که بی شک یکی از ارزشمندترین تصاویر تاریخ ایران به حساب می آید. در شرح این عکس آمده است: «اعلیحضرت اقدس شهریار شاهنشاه رضاشاه پهلوی در سر قبر کریم خان زند که استخوان های کریم خان را که آغامحمدخان قاجار زیر تخت خودش خاک کرده بود بیرون آورده که در جای دیگر دفن نمایند و این یادگار را برای خود باقی گذاردند به تاریخ ۱۳۰۴»

نگاهی به تاریخچه بنای جلوخان

این طور که مورخان نوشته اند، بنای جلوخان یا همین خلوت کریم خانی، در سال هزار و ۱۷۳هجری قمری و در زمان حکومت کریم خان زند احداث شده است. این بنا در گذشته های دور، راه عبور اندرونی و باغ گلستان به دیوانخانه و تالار تخت مرمر بود و به همین دلیل به آن جلوخان گفته می شد. تا این که در دوران سلطنت ناصرالدین شاه قاجار، این معبر مسدود و بخش زیادی از آن تخریب شد تا بنایی که روزگاری به دستور کریم خان زند احداث شده بود، به همین ایوان کوچک، سرپوشیده و ستون داری تبدیل شود که امروزه شاهد آن هستیم و از سه جهت باز است. معروف است که ناصرالدین شاه این گوشه دنج کاخ گلستان را بسیار دوست داشت و به همین دلیل بیشتر وقت ها در این محل خلوت می کرد و قلیان می کشید!

حوض جوشی

وقتی در زمان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار چهره بنای جلوخان به کلی تغییر یافت، در وسط خلوت کریم خانی یک حوض جوشی ساخته شد که آب قنات شاه از آن بیرون می آمد و درختان موجود در باغ گلستان را آبیاری می کرد. این طور که در کتاب «یادبود تاسیسات آب تهران» آمده، قنات شاه (ناصری) از اراضی طرشت راهی می شد و بعد از مشروب کردن باغ کاخ گلستان، به سمت جنوب شرقی تهران می رفت. این حوض هنوز هم در میانه خلوت کریم خانی وجود دارد و گاهی مسئولان مجموعه تاریخی گلستان آن را پر از آب می کنند تا یادآور روزهای گذشته اش باشد.

تخت فتحعلی شاه

در فضای آرام و دلنشین خلوت کریم خانی، محدوده ای با شیشه محصور شده که در آن از تخت مرمرین فتحعلی شاه قاجار نگهداری می شود. این تخت که از ابتدا در خروجی یکی از بناهای کاخ گلستان قرار داشت، در زمان سلطنت ناصرالدین شاه و در راستای اصلاح و تغییرات معماری کاخ گلستان از محل اصلی اش برداشته شد و در زمان پهلوی دوم به دستور محمدرضاشاه به خلوت کریم خانی منتقل شد.

نه به موزه لوور پاریس

نکته جالب توجه دیگر درباره سنگ قبر ناصرالدین شاه که از سنگ مرمر یکپارچه ساخته شده، این است که موزه لوور حدود ۵۰سال پیش قصد داشت این سنگ را به ارزش ۱۲هزار تومان خریداری کند اما ورثه موافقت نکردند تا امروز سنگ مرمرین که تمثال تمام قد ناصرالدین شاه روی آن درج شده، در کاخ موزه گلستان و در قسمت خلوت کریم خانی در معرض دید بازدیدکنندگان قرار بگیرد.

چرا خلوت کریم خانی؟!

درباره دلیل نامگذاری بنای دیوار به دیوار تالار سلام، روایت های مختلفی وجود دارد. عده ای معتقدند دلیل این نامگذاری همین داستان استخوان های کریم خان زند و خاکسپاری اش در راه پله های این بناست. اما بعضی هم اعتقاد دارند ساخت این بنا در زمان کریم خان زند صورت گرفته و این بخش در واقع قسمتی از خلوت خانه موسس سلسله زندیه به شمار می آمده، به همین دلیل به آن خلوت کریم خانی می گویند.

سنگ قبری که سازنده اش را کشت!

یکی دیگر از دیدنی های بخش خلوت کریم خانی، سنگ قبر مرمری ناصرالدین شاه قاجار است که سال ها روی قبر او در شهرری قرار داشت. اما بعد از انقلاب به کاخ گلستان انتقال داده شد. این سنگ قبر هم داستان خیلی جالبی دارد که شنیدنش خالی از لطف نیست. ماجرا از این قرار است که بعد از خاکسپاری سلطان صاحبقران در حرم حضرت عبدالعظیم(ع)، درباریان قاجاری به استاد حسین حجارباشی، یکی از استادان برجسته حجاری یزد سفارش ساخت سنگ قبر ناصرالدین شاه را دادند. استاد حسین حجارباشی هم ۴سال زمان صرف ساخت این سنگ مرمر کرد. به این ترتیب که روی آن تمثالی تمام قد از شاه شهید حک کرد و دور تا دور آن شعری ۱۲بیتی در سوگ شاه شهید نوشت. وقتی کار ساخت این سنگ قبر بی نظیر به پایان رسید، قرار بر این شد که سنگ را از یزد به تهران بیاورند. اما هیچ کس فکرش را نکرده بود که تکه سنگی به طول دو متر، عرض یک متر و ۲۵سانتی متر و چهار وجب ضخامت از جنس مرمر، چقدر می تواند سنگین باشد! برای انتقال این سنگ از یزد به تهران مقرر شده بود حاکم نایب الحکومه، کدخدا و اعیان در مسیر سنگ صف بکشند و کشاورزان در هر آبادی سنگ را روی تیرهای چوبی بغلتانند. نقل می کنند طی مسیر یزد تا تهران، ۳۰تا ۵۰نفر به دلیل تحمل وزن سنگین این سنگ قبر، جان خودشان را از دست دادند! ضمن این که مظفرالدین شاه به استاد حسین حجارباشی برای کار به این سختی و پرزحمت، فقط صد تومان دستمزد داد که همین باعث شد حجار از شدت ناراحتی مریض شده و از دنیا برود!

همه چیز درباره کریم خان زند

کریم خان زند وزیر اعظم شاه اسماعیل سوم صفوی بود. بعد از مرگ نادرشاه افشار که جانشینانش برای رسیدن به منصب پادشاهی به جان هم افتادند، کریم خان زند هم درصدد کسب قدرت برآمد و توانست با شکست همه رقیبانش، تمام بخش های مرکزی، شمالی، غربی و جنوبی ایران را تحت حکومت خود درآورد. کریم خان زند که موسس دودمان زندیه بود، تنها پادشاهی است که هیچ وقت برای خودش مراسم تاجگذاری برگزار نکرد و خودش را «وکیل الرعایا» خواند. او بهترین فرمانروا پس از حمله اعراب به ایران به حساب می آید. کریم خان زند در ۸۰سالگی به مرض سل مبتلا شد و در شیراز جان خودش را از دست داد. او را طبق وصیت نامه اش در عمارت کلاه فرنگی باغ ارگ شیراز و در قبری که برای خودش ساخته بود دفن کردند. اما ۱۲سال بعد آقامحمدخان قاجار دستور داد او را نبش قبر کرده و استخوان هایش را به کاخ گلستان تهران بیاورند و در راه پله های جلوخان کاخ به خاک بسپارند!

انتهای پیام