منظور از فاصله در موسیقی، فاصله ی میان دو نت از لحاظ زیر و بمی است. در این مقاله قصد داریم روشی ساده برای پیدا کردن فاصله میان دو نت را بررسی کنیم. در کتاب تئوری بنیادی موسیقی، شادروان پرویز منصوری دو روش را برای یافتن فواصل مطرح کرده اند. یکی با استفاده از گام و دیگری با شمردن تعداد نیم پرده های بین دو نت. ما در اینجا فرض می کنیم که گام و قوانین مربوط به آن را نمی دانیم. پس ساده ترین راه (اما نه کوتاه ترین) برای پیدا کردن فاصله بین دو نت و مشخص کردن نوعِ بنیه ی آن، شمردن تعداد نیم پرده هاست. منظور از بُنیه، صفاتی است که بعد از عدد فاصله می آیند. مثل : درست، بزرگ، کوچک، کاسته، افزوده و … . مثلاً می گوییم فاصله ی بین نت سل تا سی «سومِ بزرگ» است. اما چگونه؟قبل از هرچیز می بایست عددِ فاصله را پیدا کرد. برای مثال بالا، از نتسل شروع می کنیم و نت ها را یکی پس از دیگری ذکر میکنیم(خودِ نت پایه را هم می شماریم) تا به نت سی برسیم. یعنی : (1) سل – (2) لا – (3) سی. تعداد شمارشی که انجام شد برابر است با عدد فاصله. پس در این صورت می توان گفت که عدد فواصل زیر هم سوم است : می – سل دو – می فادیز – لابمل اما نمونه های بالا از نظر فاصله ی فیزیکی با هم برابر نیستند! یعنی «می-سل» و «فادیز-لابمل» (با اینکه هر دو، سوم هستند) در عمل فواصلِ برابری نیستند. زیرا در تعداد نیم پرده ها با هم اختلاف دارند. بنابراین باید پس از عدد هر فاصله، صفتی را هم برای مشخص کردن نوع آن، ذکر کنیم و همانطور که گفتیم به این صفت، بنیه ی آن فاصله می گویند. از این رو، فاصله ها را به دو دسته ی سه بنیه ای و چهار بنیه ای تقسیم بندی کرده اند. فواصل 3 بنیه ای فقط دارای صفات درست، کاسته و افزوده هستند. و فواصل 4 بنیه ای فقط دارای صفاتبزرگ، کوچک، کاسته و افزوده اند. و همچنین : فواصل یکم، چهارم، پنجم و هشتم همیشه سه بنیه ای هستند. یعنی فقط صفاتِ درست، کاسته، افزوده را می توان به آنها نسبت داد. فواصل دوم، سوم، ششم و هفتم همیشه چهار بنیه ای هستند. یعنی فقط صفاتِ بزرگ، کوچک، کاسته، افزوده را می توان به آنها نسبت داد. البته همانطور که مشخص است، صفاتِ کاسته و افزوده برای هر دو مشترک اند. یعنی هم برای سه بنیه ای ها و هم برای چهار بنیه ای ها استعمال می شوند. و اما شرح مرحله به مرحله ی روش کار : 1 – ابتدا عدد فاصله را پیدا می کنیم : مثلاً برای فاصله ی لا-می، عددِ فاصله، پنجم (5) است. 2 – سپس تعداد نیم پرده ها میان دو نتِ فاصله را حساب می کنیم : یک روش محاسبه تعداد نیم پرده ها این است که کلاویه های پیانو را در ذهن خود متصور شوید و تعداد کلید های سیاه و سفید بین دو نت را بشمارید. و یا روش دیگر اینکه نت ها را به همراه نیم پرده هایشان یکی پس از دیگری بر روی کاغذ بنویسید و با رسم کمان بین هر دو نت، تعداد کمان ها را بشمارید. راه دیگر استفاده از چند جمع و تفریق ساده است که به توضیح آن می پردازیم. در این روش، ابتدا 2 تا از عدد فاصله کم می کنیم. سپس عدد بدست آمده را با عدد فاصله جمع می کنیم و آن را عدد نهایی می نامیم. حالا اگر فاصله مان شامل فواصل «می-فا» یا «سی-دو» باشد، به ازای تکرار هر کدام از این فواصل، یکی از عدد نهایی کم می کنیم. زیرا برخلاف فاصله ی یک پرده ای میان سایر نت ها، فاصله ی بین نت های می-فا و سی-دو، نیم پرده است. و در نهایت اگر نت های فاصله مان شامل دیز یا بمل بود : الف : برای نت اول فاصله : به ازای هر دیز، یکی از عدد نهایی کم میکنیم. و به ازای هر بمل یکی به عدد نهایی اضافه می کنیم. ب : برای نت دوم فاصله : به ازای هر دیز، یکی به عدد نهایی اضافه می کنیم و به ازای هر بمل یکی از عدد نهایی کم میکنیم. مثال : + دو-سی : این فاصله هفتم است. پس عدد 7 را منهای 2 می کنیم. عدد بدست آمده را با عدد فاصله جمع می کنیم (در نتیجه عدد نهایی برابر است با 5+7=12). حالا بررسی می کنیم که آیا در فاصله مان، فواصل «می-فا» و یا «سی-دو» وجود دارند یا خیر. به ازای تکرار هر کدام از این فواصل یکی از عدد نهایی کم می کنیم. پس به ازای یک فاصله ی «می-فا» ایی که در فاصله مان داریم، یکی از عدد نهایی کم می کنیم. که نتیجتاً عدد نهایی برابر می شود با 11. پس بین نت های دو تا سی(فاصله ی دو-سی) یازده نیم پرده وجود دارد. + فادیز-سی : این فاصله چهارم است. عدد 4 را منهای 2 می کنیم. سپس عدد بدست آمده را با عدد فاصله(که همان 4 است) جمع میکنیم. در نتیجه، عدد نهایی برابر با 6 خواهد بود. خب همانطور که مشخص است بین نت های فادیز و سی، هیچ کدام از فواصل «می-فا» یا «سی-دو» را نداریم. یعنی همه نت ها یک پرده ای هستند(فا-سل:یک پرده، سل-لا:یک پرده، لا-سی:یک پرده). پس عدد نهایی ما همچنان 6 باقی می ماند. اما همانطور که ذکر شد، علامات تغییر دهنده(دیز،بمل) هم در محاسبه تعداد نیم پرده ها دخیل هستند. لذا طبق نکته ی الف، چون نت اولِ فاصله(فادیز) نیم پرده زیرتر شده است، باید از عدد نهایی یکی کم کنیم. پس نتیجتاً عدد نهایی مان برابر با 5 خواهد شد. به این معنا که بین فادیز تا سی، پنج نیم پرده فاصله وجود دارد. 3 – بنیه ی فاصله را از روی تعداد نیم پرده ها مشخص می کنیم :همانطور می دانید تنها نوشتن عدد فاصله برای شناسایی فواصل کافی نیست و باید صفت (بنیه) فاصله را نیز ذکر کنیم. برای فهمیدن بنیه ی فاصله ها باید ابتدا تعداد نیم پرده های موجود در یک فاصله را بدانیم که در مرحله قبلی شرح داده شد. پس از بدست آمدن عددِ نیم پرده، کافی است از جداول زیر برای معلوم شدنِ بنیه ها استفاده کنیم : چهار بنیه ای هایِ بزرگ سه بنیه ای هایِ درست دوم : 2 نیم پرده اول : 0 نیم پرده سوم : 4 نیم پرده چهارم : 5 نیم پرده ششم : 9 نیم پرده پنجم : 7 نیم پرده هفتم : 11 نیم پرده هشتم : 12 نیم پرده برای پیدا کردن بنیه های صحیح، دانستن نکات زیر ضروری است : اگر به هر فاصله ی با بنیه ی درست، نیم پرده ی کروماتیک اضافه کنیم، صفت آن تبدیل به افزوده می شود. اگر از هر فاصله ی با بنیه ی درست، نیم پرده ی کروماتیک کم کنیم، صفت آن تبدیل به کاسته می شود. اگر به هر فاصله ی با بنیه ی بزرگ، نیم پرده ی کروماتیک اضافه کنیم، صفت آن به افزوده تبدیل می شود. اگر از هر فاصله ی با بنیه ی بزرگ، نیم پرده ی کروماتیک کم کنیم صفت آن به کوچک تبدیل می شود. اگر از هر فاصله ی با بنیه ی کوچک، نیم پرده ی کروماتیک کم کنیم صفت آن به کاسته تبدیل می شود. با توجه به اطلاعات موجود در جدول و نکاتی که در بالا توضیح داده شد، حالا می دانیم که هر فاصله ی پنجمی که از 7 نیم پرده تشکیل شده باشد، پنجمِ درست است. و همچنین هر فاصله ی سومی که از 4 نیم پرده تشکیل شده باشد سومِ بزرگ است. اما اگر فاصله ی سومی دارای 3 نیم پرده بود، به دلیل اینکه گفتیم فاصله ی کوچک یک نیم پرده ی کروماتیک از فاصله ی بزرگ کمتر دارد، پس آن فاصله، سومِ کوچک است. و همچنین اگر فاصله ی هفتمی دارای 13 نیم پرده بود به آن هفتمِ افزوده می گوییم. برای روشن تر شدن موضوع چند مثال را بررسی می کنیم : + بررسی فاصله ی دودیز-لابمل : این فاصله ششم است. تعداد نیم پرده های فاصله 7 تاست. می دانیم که فاصله ی ششم جزء چهار بنیه ای هاست. یعنی باید از ستون سمت راست جدول برای پیدا کردن بنیه ی دقیق آن استفاده کنیم. همانطور که مشاهده می کنید، ششم بزرگ از 9 نیم پرده تشکیل می شود. پس متعاقباً ششم کوچک 8 نیم پرده و ششم کاسته 7 نیم پرده دارد. پس فاصله ی ماششمِ کاسته است. + بررسی فاصله ی سل دیز-لابمل: این فاصله دوم است. تعداد نیم پرده های بین دو نت، 0 تاست. پس فاصله ی ما دومِ کاستهاست. زیرا طبق جدول می دانیم که دومِ بزرگ 2 نیم پرده دارد. که متعاقباً دومِ کوچک 1 نیم پرده و نهایتاً دوم کاسته 0 نیم پرده خواهد داشت. + بررسی فاصله ی سی بمل-می دیز : این فاصله چهارم است. تعداد نیم پرده های فاصله 7 تاست. پس فاصله ما چهارمِ افزودهاست. + بررسی فاصله ی فا-لا : این فاصله سوم است. تعداد نیم پرده های فاصله 4 تاست. پس فاصله ی ما سومِ بزرگ است.
