منابع قتل شبه عمد

- قتل شبه عمد از نگاه قرآن
در قرآن کريم گرچه لفظ شبه عمد صريحاً نيامده ولی از مفهوم اين آيات فهميده مي‌شود که قتل شبه عمد داخل همين آيات است، مانند: }وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَن يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاَّ خَطَئاً وَمَن قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَئاً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُّسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ…{[1] يعنی «نبايد مؤمنی عمداً مؤمن ديگر را بکشد مگر از روی خطا باشد و کسی که مؤمنی را به خطا بکشد بايد بنده مؤمن را آزاد و ديه را به ولی دم بپردازد،…» }وَ ليسَ عَلَيکُم جناح فيما اخطاتُم به ولکنَّ ما تعمدَت قلوبُکُم و کانَ الله غفوراً رحيماً{[2] ترجمه: در کاری که به خطا انجام دهيد گناه و کيفر نداريد و ليکن عمل خلافی را که به عمد و اراده قلبی مي‌کنيد در مقابل آن مؤاخذه مي‌شويد ولی باز خداوند آمرزنده و مهربان است. در اين دو آيه مفهوم جرم و قتل مشخص گرديده است، و تأکيد و اصرار قرآن عمده روی نيّت فاعل و قصد مجرمانه است، خلاصه اگر شخص بدون قصد قتل و به غير آلت قتاله با وجود عمد در فعل اعم از اينکه عدواناً و ظلماً يا احساناً و تأديباً موجب قتل ديگری شود قتل شبه عمد را مرتکب شده‌ است. بنابراين در قتل شبه عمد وجود دو چيز لازم و ضروری است: قصد و خطا.

2- قتل شبه عمد از نگاه روايات

الف) علی ابن ابراهيم از عبدالله بن سنان روايت مي‌کند که گفت: «سمعتُ اباعبدالله (ع) يقول: قال اميرالمؤمنين علی (ع): الخطاء شبه العمد اَن يقتلَه بالسوط اَو بالعصا اَو بالحجارة ان دية ذلک تغّلّظ وهی مائة من الابل»[3]ترجمه: از حضرت ابی عبدالله شنيدم که مي‌گفت :اميرالمؤمنين (ع) فرمودند: قتل شبه عمد آن است که قتل توسط عصا و تازيانه و يا سنگ انجام بگيرد و ديه آن وقتي تشديد و بيشتر مي‌گردد كه آن يک صد شتر باشد.

ب) زراره عن ابی‌‌عبدالله (ع): «قال انَّ الخطاء ان يعمده و لا يُريدُ قتله بما لا يقتلُ مثله والخطاء ليق فيه شک اَن تعمدَه شيئاً آخر فتُصيبه»[4] ترجمه: خطای عمد (شبه عمد) آن است که قصد کاری بکنی ولی با آنچه که عادةً کشنده نيست قصد قتل نکنی و خطا بدون شک اين است که چيزی را قصد کنی ولی به ديگری اصابت کند.

ج) عبدالرحمن بن الحجاج عن ابی عبدالله(ع) قال: «انما الخطاءُ اَن تُريدَ شيئاً فتُصيبَ غيره فامّا کل شیءٍ قصدت اليه فاصبته فهُو العمد»[5] يعنی: خطا آن است که قصد چيزی را بکنی ولی به ديگری اصابت کند. ولی هر چيزی که قصد آنرا نمايی و به آن اصابت کند عمد است. آنچه از روايات بدست مي‌آيد: تأکيد روی دو عنصر قصد و خطا است که اگر اين دو عنصر باشد قتل شبه عمد خواهد بود و الّا بدون يکی از اين دو شرط قتل شبه عمد منتفی خواهد بود.

اخبار و احاديثی نيز از طريق عامه نقل شده است گو اينکه تعداد آنها به اندازه‌ی احاديث شيعه ديده مي‌شود. لذا از ذكر و نقل آن خودداری مي‌گردد و طالب را به جلد هشتم کتاب سنن بيهقی صفحات42 و44 و68 و نيز جلد9 کتاب المغنی ابن قدامه صفحه320 به بعد ارجاع مي‌دهيم.

3- قتل شبه عمد از نگاه فقها

صاحب جواهر در تعريف قتل شبه عمد مي‌گويد: «… شبيه العمد أن يكون عامداً في فعله و هو الضرب للتأديب و المزاح او نحوهما مما لم يرد به القتل».[6] قتل شبيه عمد اين است كه مرتكب جرم در انجام كار خود كه زدن براي تأديب يا مزاح ومانند اين است و قصد قتل را ندارد.

صاحب رياض، «والشبيه بالعمد أن يقصد الی الفعل دون القتل، بشرط ان لا يکون الفعل مما يحصل به القتل غالباً»[7] قتل شبه عمد آن است که قصد فعلی را دارد ولی قصد قتل را ندارد، البته به شرط اينکه فعل او از افعالی نباشد که غالباً موجب قتل مي‌شود.

صاحب مبانی تکملة المنهاج، با تمسک به روايتی از امام صادق (ع) که درباره ضابط تشخيص قتل شبيه عمد سؤال شده است نقل مي‌کند: «عن الخطاء الذی فيه الديه والکفارة، اَهو ان يعتمد ضرب رجل و لا يعتمد قتله؟ فقال: نعم»[8] يعنی: ضابط خطای شبيه عمد که مجازات ديه و کفاره دارد اين است که مرتکب کسی را از روی آگاهی و به ميل خود بزند ولی قصد کشتن او را نداشته باشد، آن حضرت فرموده است آری.

صاحب مهذب: «و اما ما يشبه العمد، و هو عمد الخطاء فهو ان يکون عامداً فی فعله مخطئاً فی قصده».[9]يعنی قتل شبه عمد قتلی است که دو چيز در آن لحاظ شده باشد يکی عمد در فعل ديگر خطا در قصد.

ابن ادريس حلی اينگونه تعريف مي‌کند: «عمد الخطاء او شبيه العمد، والمعنی واحد، و هو ان يکون عامداً فی فعله، مخطئاً فی قصده»[10] از حيث معنی عمد خطا و شبيه عمد يکی است تنها قصد آنها را جدا مي‌سازد .در قتل شبه عمد مرتکيب عامد در فعل و مخطی در قصد است.

امام خمينی در تعريف قتل شبه عمد مي‌فرمايد: «شبه العمد ما يکون قاصداً للفعل الذی و لا يقتل به غالباً غير قاصد للقتل، کما ضربه تأديباً و نحوه فاتفق القتل».[11] يعنی: قتل شبه عمد آن است که کسی قصد انجام فعل را دارد ولی قصد کشتن و قتل ديگری را ندارد و غالباً يک چنين فعل منجر به کشتن کسی نمي‌شود، مثل اينکه کس ديگری را به قصد تأديب با شلاق و تازيانه و يا وسايلی نظير آن بزند و به طور اتفاقی مجنی عليه به قتل برسد. شهيد ثانی قتل شبه عمد را اينگونه تعريف مي‌کند: «و إذ لم يقصد القتل بالنار و إن اتفق الموت كالضرب بالعود الخفيف، او العصاء» يعني: اگر قصد قتل نداشته باشد، اتفاقاً به او اصابت كند قصاص نمي‌شود چون معمولاً با آن وسيله كه ضرب صورت گرفته قتل صورت نمي‌گيرد.

اينک با توجه به نظريات فقها و ملاكهاي پيش‌بينی شده در قانون ديات در تعريف قتل شبه عمد مي‌توان گفت که: قتل شبه عمد چنان قتلی است که مرتکب به ميل و اراده خود کاری را انجام مي‌دهد اما قصد کشتن ندارد و فعل انجام يافته نيز کشنده نباشد بلکه اتفاقاً خطای مرتکب موجب قتل مي‌گردد. بنابراين تعريف، در قتل شبه عمد لازم است که واجد شرايط زير باشد: اولاً: آنکه کار نوعاً کشنده نباشد. ثانياً: مرتکب قصد کشتن نداشته باشد. ثالثاً: خطای مرتکب موجب قتل گردد. رابعاً: حصول نتيجه بايد برای مرتکب غير قابل پيش‌بينی باشد. مانند اينکه شخصی کودکی را به قصد تنبيه بزند و اتفاقاً سبب مرگ کودک شود يا پزشکی بيماری را بخواهد درمان کند و اتفاقاً آن بيمار بميرد و يا انکه کسی ديگر را با قطعه چوبی که کشنده نيست ومرتکب قصد کشتن وی را ندارد عمداً بزند و موجب قتل منجی عليه گردد، اين قبيل موارد قتل شبه عمد محسوب مي‌شود.

صاحب جواهر (ره) نتيجه گيری که از قتل شبه عمد دارد مي‌گويد: «خلاصه اينکه مقصود از شبه عمد آن است که شخص در فعل خويش عامد باشد بدون داشتن نيت قتل به شرط اينکه عمل نوعاً کشنده نباشد».[12] به هر حال تعاريف فوق الذکر فقهاء از روايات اقتباس شده است که برای نمونه دو مورد ذکر مي‌شود.

1- از پيامبر (ص) نقل شده است که آن حضرت در حجة الوداع فرمود: «شبه العمد ما قتل بالعصاء و الحجر»[13]شبه عمد چيزی است که با عصا و سنگ بکشد.

2- زراره از امام صادق (ع) چنين روايت مي‌کند: «ان الخطاء ان يعمده و لا يريد قتله بما لا يقتل مثله»[14] يعنی: خطا شبه عمد آن است که قصد وقوع فعل بر او را با چيزی که مثل آن کشنده نيست دارد اما قتل او را نمي‌خواهد.

4- قتل شبه عمد از نگاه حقوقدانان

عباس ايمانی قتل شبه عمد را اينگونه تعريف مي‌کند: جنايتی که در آن فاعل بدون آنکه قصد کشتن ديگری را داشته باشد فقط در حد ايراد صدمات بدنی ساده و فعل مادمی غير کشنده به روی مقتول اراده و قصد داشته است، ولی از فعل قاصدانه و ارادی وی نتيجه‌ی غير منتظره و اتفاقی قتل به دست آيد. يعنی قتل در صورت شبه عمد است که جانی قصد فعل را که نوعاً سبب جنايت نمي‌شود، داشته باشد و قصد جنايت را نسبت به منجی عليه نداشته باشد.[15] در قانون مجازات اسلامی آمده است که: قتل يا جرح يا نقص عضو که بطور خطا شبيه عمد واقع مي‌شود و آن در صورتی است که جانی قصد فعل را که نوعاً سبب جنايت نمي‌شود، داشته باشد و قصد جنايت را نسبت به منجی عليه نداشته باشد، مانند آنکه کسی را به قصد تأديب به نحوی که نوعاً سبب جنايت نمي‌شود، بزند و اتفاقاً موجب مرگ يا طبيبی مباشرتاً بيماری را به طور متعارف معالجه کند و اتفاقاً سبب جنايت بر او شود.[16] دکتر گرجی شبه عمد را اينگونه تعريف مي‌کند که : کسی را به قصد تأديب و تنبيه بزند و او هلاک شود، در شبه عمد، مرتکب در فعل خويش که نوعاً کشنده نيست تعمد دارد ليکن قصد کشتن ندارد.[17]





منبع:ایسنا