بنبست در صنعت هواپيماسازي روسیه ----------------------------------------------- ایراس: دولت روسيه از چندي پیش برنامه هدفمند جديد توسعه توليد هواپيماهاي غيرنظامي تا سال 2020 را به صورت جدي در دستوركار قرار داده است. صنايع هواپيماسازي در همه كشورهاي توسعه يافته، يكي از اركان اصلي توسعه تمام صنايع محسوب ميشود و روسيه نیز در سال های اخیر توجه ویژهای با این حوزه داشته است. برنامه هدفمند «توسعه هواپيماسازي غيرنظامي در روسيه در سالهاي 2015-2002 » ناظر بر طراحي و ساخت هواپيماي تو-204-اس-ام و توليد انبوه آن است. اگر چه طرح اين مساله بسيار خوشايند به نظر ميرسد ولي واقعيتها حاكي از آن است كه عمليسازي اين طرح دشوارتر از انتظار طراحان آن ميباشد. در حال حاضر شركتهاي «توپولف» و «آوياستار-اس-پ» به كمك شركت متحد هواپيماسازي در تلاش هستند براي بحران برنامه توليدي تو-204-اس-ام راه حلي پيدا كنند. در حقيقت اين مساله با آينده هواپيماسازي در روسيه مرتبط است. در تابستان سال 2010 همزمان با نمايشگاه هوا -فضاي «ماكس-2009»، شركت «آتلانت – سويوز» متعلق به دولت مسكو و شركت «ايليوشين فينانس» قراردادي درباره ليزينگ هواپيماهاي ساخت داخل امضا كردند. مطابق با اين قرارداد شركت هواپيمايي «آتلانت-سويوز» از سال 2010 پانزده هواپيماي مسافربري تو-204-اس-ام را خريداري ميكند. بر اين اساس بايد 8 فروند هواپيما در سال 2011 به بهربرداري رسيده و بقيه در سال 2012 آماده تحويل باشند. اين شركت هواپيمايي اولين خريدار بالقوه اين نوع هواپيما است و تاكنون هيچ شركت ديگري براي خريد اين نوع هواپيما اقدام نكرده است. در نوامبر سال 2009 دميتري مدويديف، رئيس جمهور فدراسيون روسيه سفر خود به شهر اوليانوفسك را با بازديد از كارخانه «آوياستار» شروع كرد و در آنجا از كارگاه مونتاژ هواپيماهاي تو-204 ديدن كرد. جديدترين مدل تو-204 به موتور مدرن PS-90A-2 مجهز ميشود. بعضي از سيستمهاي ديگر هواپيما نيز نوسازي شده و پاسخگوي نيازهاي روز هستند. در تابستان سال جاري يوري لوژكوف، شهردار سابق مسكو از كارخانه «آوياستار» بازديد كرد و اظهار داشت كه براي توسعه هواپيماسازي داخلي اهميت زيادي قايل است. وي يادداشت تفاهمي براي خريد 15 فروند تو-204-اس-ام براي شركت هواپيمايي «آتلانت – سويوز» امضا كرد. البته در همان زمان عدهاي در شهرداري مسكو طرفدار خريد هواپيماهاي بويينگ بودند. اواخر ماه سپتامبر شركت «آتلانت سويوز» اعلام كرد تمايلي براي هواپيماهاي تو-204-اس-ام با قيمت پيشنهادي قبلي ندارد. البته كارشناسان پيشبيني ميكردند كه اين اتفاق رخ دهد و از شنيدن اين خبر تعجب نكردند. با وجودي كه طرفين قيمت ذكر شده در قرارداد را اعلام نميكنند ولي «آتلانت سويوز» خاطر نشان كرد كه خريد هواپيماها به اين قيمت، سودي نخواهد داشت. در واقع همه وعدههاي رياست شركت هواپيمايي بياساس بودند. در اين ميان كارخانه اوليانوفسك نيز كه در توليد ساخت هواپيماهاي جديد سرمايهگذاري كرده بود، متضرر شد. در وهله اول اين مسأله چندان مهم به نظر نميآيد. به ظاهر ميتوان با كاهش قيمت اين هواپيما يا ارائه تسهيلات در زمينه سرويس فني مسأله را حل كرد. ولي بررسي دقيقتر موضوع مانع از دستيابي به راه حلي ساده ميشود. قيمت اين هواپيما حدود 1.5 ميليارد روبل است در حاليكه هواپيماهاي مشابه غربي حدود 2.5 ميليارد روبل قيمت دارند. البته اين ارقام براي توليد انبوه (حد اقل 100 هواپيما) محاسبه شدهاند. بديهي است كه در حال حاضر توليد 100 فروند هواپيما غير ممكن ميباشد. طبق برآوردهاي كارشناسان، ميزان سفارش تولید تو-204-اس-ام در آينده قابل پيشبيني (حتي در بهترين شرايط) از دهها فروند بيشتر نخواهد بود. عرضه اين هواپيما در بازار، نيازمند همكاري و مشاركت هدفمند دولت است. نمايندگان «آتلانت سويوز» اظهار داشتند كه اگر قيمت ذکر شده در قرارداد كاهش يابد، مذاكرات ادامه يافته و اين معامله نهايي خواهد شد ولي توليدكنندگان اعلام ميكنند كه قطعات و تجهيزات، 80% قيمت هواپيما را تشكيل ميدهند و اگر قيمت آن به ميزان 30-20% كاهش يابد، توليد آن براي كارخانه مقرون به صرفه نخواهد بود. از آنجايي كه درآمد حاصل از توليد هواپيمايي كه به صورت انگشتشمار توليد ميشود، چندان زياد نيست و دورنماي شركت در اين پروژه بسيار مبهم است، در نتيجه توليدكنندگان قطعات دليلي براي كاهش قيمت قطعات ندارند. شركت متحد هواپيمايي روسيه در صدد است هواپيماي MS-21 را از سال 2015 جايگزين تو-204-اس-ام نمايد. اگرچه كيفيت قطعات ساخت روسيه پايينتر از توليدات خارجي نيست اما بخش اعظم قطعات اين هواپيما در خارج از روسیه توليد خواهد شد. توليدکنندگان روس در اين پروژه سهمي نخواهند داشت و به همين علت هيچ انگيزهاي ندارند تا درآمدهاي خود را کاهش دهند. بودجه و زمان اجراي طرحهاي گوناگون در زمينه هواپيماسازي از طریق برنامههاي فدرال تعيين ميشوند ولي در اين برنامهها، سفارشهاي تضمين شده شركتهاي هواپيمايي داخلي جایگاهی ندارد. در جريان اصلاحات سالهاي 1990 بسياري از شركتهاي هواپيمايي اعلام میکردند از طريق نوسازي ناوگان هواپيماهاي خود در تلاش هستند تا منابع مالی براي خريد هواپيماهاي ساخت داخل كسب كنند. بعد از آنكه اجازه خريد هواپيماهاي خارجي داده شد، اين شركتها اعلام كردند كه نميتوانند به طور مؤثر از هواپيماهاي ساخت روسيه استفاده كنند. در حال حاضر نیز که هواپيماهاي روسي مطابق استانداردهاي خارجي هستند، این شرکتها قيمت بالای این هواپيماها را بهانه میکنند. بدیهی است كه كالاهايي كه به تعداد انگشتشمار توليد ميشوند، نميتوانند قيمت عمدهفروشي را داشته باشد. در عين حال شركتهاي هواپيمايي روسي با وجودی که از هواپيماهاي خارجي استفاده میکنند، قيمت بليط را چند برابر بيشتر از شركتهاي هواپيمايي خارجي تعيين ميكنند و هیچ توضیحی برای این کار ندارند. مصرف بالاي سوخت هواپيماهای دارای موتور روسي نمیتواند بهانهاي براي افزايش قيمت بليط باشد. در واقع ميتوان نتيجه گرفت كه قيمت بالاي بليط علت ديگري دارد و انتقاد از موتورهاي ساخت روسیه، بهانهای براي حمايت از منافع توليدكنندگان خارجي میباشد. تجربه سالهاي اخير نشان داده است كه دولت بايد از قوانين براي تنظيم قيمتگذاري استفاده كند و بحران اخير اقتصادی جهان اين واقعيت را آشكار كرد. در این هنگام غربيها فوراً نقاب «رقابت آزاد » را از چهره خود برداشتند و تلاش کردند تا از توليدكنندگان داخلي حمايت كنند. به نظر میرسد قانونگذاران روس باید بدانند در چه زمينهاي ميتوانند به توليدكنندگان داخلي در بازار داخلي كمك كنند. در واقع باید سيستمي برای تشويق بهرهبرداري از هواپيماهاي ساخت روسیه تدوین گردد. اين امر میتواند به صورت امتيازات مالياتي يا امتيازات ديگر تنظيم شود. براي مثال در صنايع خودروسازي برنامه تشويق از رده خارج كردن خودروهاي فرسوده در مقابل پرداختهاي دولتي نتيجه خوبي داشت. كارشناسان پيشنهاد ميكنند كه چنين برنامهاي در بخش هواپيماسازي نیز عملي شود. قبل از همه بايد محدوديت زماني بهرهبرداري از هواپيماها تعيين كرد. در غرب چنين محدوديتهايي وجود دارد و به همين علت هواپيماهاي منسوخ غربي وارد بازار روسي ميشوند. در اين رابطه بايد به تعامل شركتهاي روسي با توليدكنندگان غربي هواپيما نیز اشاره كرد. اين همكاري در برخی مواقع از جمله در اجراي طرح تو-204-اس-ام نتيجه خوبي نداشت. موتور PS-90A-2 در راستاي همكاري با شركت آمريكايي «پرات اند ويتني» ساخته شد. موتورسازان شهر پرم همكاري با اين شركت آمريكايي را از اواخر قرن 20 آغاز کردند و امیدوار بودند تا بتوانند موتور جديد ساخت روسیه تولید نمایند. اما سالها گذشت ولي موتور جديد ساخته نشد. در نتيجه نمايندگان كارخانه موتورسازي پرم ادعا كردند كه موتور PS-90A-2، فناوري موعود جديد است. ولي كارشناسان معتقدند كه موتور جديد با وجود همه مزايايي كه دارد، فقط مدل نوسازی شده موتور قديمي PS-90 ميباشد. پس از آن طرحی برای ساخت مدل جديد موتور هواپيماي MS-21 پیشنهاد شد. شركت متحد هواپيماسازي روسيه مناقصهاي براي توليد موتور هواپيماي جديد برگزار كرد. با وجود ادعاهايي مبنی بر ساخت اين موتور بر اساس تعامل شركتهاي داخلي و خارجي، شركت «پرات اند ويتني» انتخاب شد در حاليكه شريك داخلي اين شركت آمريكايي نیز در این مناقصه حضور داشت و انتخاب نشد. به عبارت ديگر چشمانداز ادامه موتورسازي هواپيمايي در روسيه خدشهدار گردید. تحليلگران از انتخاب این شرکت غربی که سابقه روشنی هم ندارد، نگران هستند. در سالهاي 1990 اين شركت آمريكايي در طرح ساخت موتور هواپيماي ايل-96 شركت كرد. متخصصان «پرات اند ويتني» مدعی بودند كه اين هواپيما در بازارهاي غربي فروخته خواهد شد. اما این امر اتفاق نیفتاد و در نتیجه روسها متضرر شدند. در رابطه با پروژه مي-38 نیز «پرات اند ويتني» وعدههای قبلی را تکرار کرد. پس از امضای قرارداد ، پروژه مربوطه اجرا نشد. اين شركت نتوانست از وزارت امور خارجه آمريكا اجازه صدور موتور را دريافت كند. طبق برنامه اولين هواپيمای تو-204-اس-ام باید به ايران صادر میشد ولي اين برنامه نیز اجرا نشد. شركت «پرات اند ويتني» اعلام کرد فروش هواپيماي تو-204-اس-ام با موتور PS-90A-2 به ايران قطعی نیست زيرا بر اساس پيشبينيها، وزارت امور خارجه آمريكا اين معامله را تأييد نكرده و شركت آمريكايي مجاز به فروش موتور به ايران نخواهد بود. بر همين اساس كارشناسان خاطرنشان ميكنند كه همكاري با شركت آمريكايي «پرات اند ويتني» در زمينه هواپيماسازي براي طراحان و توليدكنندگان روس چيزي جز ضرر و زیان نیست. به این ترتیب هواپيماهاي روسیه وارد بازار خارجي نميشوند و توليدكنندگان غربي ميتوانند آرامش خود را حفظ كنند و نگران ورود هواپیماهای روسی به بازارهای جهانی نباشند. نمايندگان شركت متحد هواپيماسازي معتقدند امضاي قرارداد با شركت هواپيمايي سوريه ميتواند كارخانه اوليانوفسك را نجات دهد اما صحت این مساله با شك و ترديد روبروست. سوريه براي نوسازي ناوگان خود به 50 هواپيما نياز دارد ولي ايالات متحده محدوديتهايي در زمينه صدور تكنولوژي به سوريه اعمال كرده است. بنابراين فروش تو-204-اس-ام به اين كشور امكانپذیر نیست زيرا شركت «پرات اند ويتني» بر اساس قوانين آمريكا فعاليت ميكند نه قراردادهاي بازرگاني. به سوريه پيشنهاد شد دیگر مدلهاي هواپيماي تو-204 با موتور PS-90A كه در آن فناوريهاي آمريكايي به كار نرفته و وزارت امور خارجه آمريكا نميتواند از صدور آن ممانعت كند را انتخاب نمايد. با توجه به مراتب فوق، بررسی دورنماي طرح MS-21 ضروری است. پس از ساخت اين هواپيما، روسيه بايد از چه كسي براي فروش آن به شركاي خارجي خود اجازه بگيرد و اصولاً فروش آن به چه كشوري مجاز است؟ قطعا اين مساله با مخالفت بازار غربي روبرو خواهد شد زيرا منافع شركتهاي بويينگ و ايرباس هميشه مدافعاني دارد. روسيه هنوز از امكانات خود براي نفوذ در رفتار شركاي غربي در زمينههاي اولويتدار استفاده نكرده است. به نظر میرسد زمان آن فرا رسيده كه دور ميز مذاكرات براي روابط متقابل سودمند به بحث و گفتگو پرداخت، امري كه در حال حاضر محقق نشده است. نويسنده: يوري آودييف، روزنامه «ستاره سرخ»
