تلخ‌ترین رویدادهای فضایی

اگر در تقویم خود نگاه کنید متوجه می‌شوید که به فاصله‌ی چند روز اما در چند سال متفاوت رویدادهای تلخی در زمینه پروازهای فضایی پیش آمده است. در این مقاله نگاهی به هر کدام از این رویدادهای تلخ می‌اندازیم:
قرار بر این بود که روز ۲۱ فوریه ۱۹۶۷/ ۳ اسفند ۱۳۴۶ تبدیل به روزی خاطره‌انگیز در تاریخ پروازهای فضایی شود. پرواز آپولو ۱ نخستین مأموریت سرنشین‌دار از سری مأموریت‌های آپولو در این روز باید انجام می‌شد و فضاپیما باید با موفقیت در مدار ماه قرار می‌گرفت. البته این مأموریت خاطره‌انگیز شد اما خاطره‌ای تلخ و دردناک برجا گذاشت.
تقریباً یک ماه پیش از پرواز، روز ۲۷ ژانویه/۸ بهمن، سه فضانورد: ویرجیل گریشام،‌ ادوارد وایت و راجر چافی،‌ وارد محفظه‌ی فضاپیما شدند تا آخرین آزمایش‌های مربوط به پرواز نهایی را طی کنند. در ابتدای ورود به فضاپیما، گریشام بوی تندی را استشمام کرد و به مرکز کنترل اطلاع داد. هرگز علت این بوی نامطبوع مشخص نشد و البته در تحقیقات بعدی انجام شده هم معلوم شد که این بو هیچ ارتباطی با مشکلات بعدی که پیش آمد نداشته است.
پس از برطرف شدن بو، مشکلات دیگر یک به یک ظاهر شدند. در مرحله‌ی بعد، دریچه‌های فضاپیما بسته شد. این دریچه‌ها سه بخش اصلی داشتند: دریچه‌ی محرک داخلی که رو به کابین فضاپیما دارد، دریچه‌ی دوم که بخشی از سپر حرارتی فضاپیما محسوب می‌شود و آخرین دریچه که دریچه‌ی پوششی فضاپیما محسوب می‌شود. پس از بسته شدن کامل همه‌ی دریچه‌ها،‌ فضای داخل کابین پر از اکسیژن خالص با فشار بالا شد. اما فضانوردان متوجه شدند که اتصال اکسیژن به لباس‌هایشان دچار مشکل شده است که البته به نظر می‌رسید به علت حرکت بیش از اندازه‌ی آن‌ها باشد. علاوه بر این اتصال میکروفون گریشام دائماً قطع می‌شد به طوری که او به مرکز کنترل گفت :« ما چطور به ماه خواهیم رسید وقتی که نمی‌توانیم از میان سه ساختمان با شما صحبت کنیم؟».
این آزمایش و رفع مشکلاتش بیش از ۵ ساعت طول کشید اما هنوز ۱۰ دقیقه‌ی حیاتی پایان کار باقی مانده بود و دقیقاً در همین ۱۰ دقیقه بود که صدای گریشام از داخل فضاپیما به گوش مرکز کنترل رسید :« کابین آتش گرفته است!». تنها ۱۷ ثانیه پس از شنیدن این جمله صدای فریادهای فضانوردان خاموش شد و اطاقک داخل فضاپیما با فشاری بیش از ۲۰۰ کیلوپاسکال منفجر شد.
هنگامی که نیروی کمکی به فضاپیما رسید نزدیک به پنج دقیقه طول کشید تا دریچه‌ها با تلاش فراوان و احتیاط کاملاً باز شوند،‌ اما پس از باز شدن دریچه‌ها و اطاقکی که اکنون پر از دوده و دی‌اکسید کربن بود نیروی کمکی با سه فضانوردی روبه‌رو شدند که به طرز دردناکی کشته شده بودند. پس از این واقعه‌ی دردناک گروهی به رهبری نایب رئیس ناسا،‌ رابرت سیمنز Robert Seamans، به تحقیق درباره‌ی علت این آتش‌سوزی پرداختند. علت مرگ هر سه فضانورد، با این‌که سوختگی درجه‌ی ۳ داشتند و لباس‌های فضایی گریشام و وایت ذوب شده بود، ایست کامل قلب به علت قرار گرفتن در معرض گاز مونوکسیدکربن، فشار و گرمای بیش از اندازه گزارش شد. علت آتش‌سوزی هم قطع برق دستگاه‌های کنترل فضاپیما بود که این دستگاه‌ها را دچار تخلیه‌ی الکتریکی کرده بود. آتش‌سوزی از کف فضاپیما و پایین دستگاه‌های کنترل آغاز شده و به سرعت بقیه‌ی بخش‌ها را فراگرفته بود.
این حادثه‌ی شوکه‌کننده اگرچه تمامی زحمت‌ها و تلاش‌های چندماهه‌ی گروه را برهدر داد و جان سه فضانورد را گرفت باعث شد تا ۶ مأموریت بعدی آپولو بدون سرنشین انجام شود و ناسا به فکر طراحی دوباره‌ی فضاپیماها بیافتد تا دیگر چنین اتفاقاتی روی ندهد.

منبع:انجمن مهندسی هوافضا

 

دومین رویداد تلخ در برنامه‌های فضایی به ۲۷ سال پیش برمی‌گردد: ۲۸ ژانویه سال ۱۹۸۶ روزی که شاتل چلنجر فقط ۷۳ ثانیه پس از آغاز پرواز، جلوی چشم هزاران نفر منفجر شد. این واقعه شاید حتی از ماجرای آپولو ۱ هم جنجال‌برانگیزتر، تکان‌دهنده‌تر و البته تأثیرگذارتر بود. بعد از گذشتن ۱۹ سال از آتش گرفتن آپولو۱، به نظر می‌رسید که دیگر روزهای تلخی مانند آن تکرار نخواهند شد اما با انفجار چلنجر،‌ تقریباً نزدیک به سه سال پرواز شاتل‌های فضایی متوقف شد.

چرا این واقعه تکان‌دهنده‌تر از آپولو۱ بود؟ این مأموریت از بسیاری جهات،‌ مأموریتی عادی به شمار می‌رفت، شاید یکی از علت‌ها این باشد که تماشاچیان چلنجر بیشتر از آپولو ۱ بودند. در این مأموریت ۷ فضانورد شرکت داشتند که یکی از آن‌ها معلم مدرسه بود. کریستا مک‌‌الیف Christa McAuliffe شهروند عادی آمریکایی قرار بود به نخستین معلمی تبدیل شود که به فضا رفته است و در فضا به شاگردانش درس می‌دهد. ناسا بسیار امیدوار بود که از طریق این معلم مدرسه،‌ توجه عموم مردم را به شاتل‌های فضایی جلب کند شاید که حمایت‌های مالی بیشتری نصیب برنامه‌های فضایی شود، و البته این می‌توانست نمایش خوبی برای جلب اعتماد مردم نسبت به امنیت پروازهای فضایی باشد. حضور مک‌الیف همان‌طور که مدیران ناسا گمان می‌کردند باعث جلب‌توجه مردم عادی و حتی حضور شاگردانش در روز پرواز شد اما نتایجی که از این سفر به دست آمد دقیقاً عکس آن‌چیزی بود که آن‌ها می‌خواستند.


اما علت این انفجار چه بود؟

بسیاری معتقدند که به کار بردن لغت «انفجار شاتل» برای این حادثه درست نیست،‌ چراکه درواقع این شانل نبود که منفجر شد بلکه مخازن سوخت جامد بودند که منفجر شدند.

پس از این حادثه گروهی شامل ۱۲ نفر مأمور شدند که علت انفجار را بررسی کنند. در میان این ۱۲ نفر افراد مشهوری چون: نیل آرمسترانگ (نخستین فردی که بر ماه قدم گذاشت)، ریچارد فاینمن (فیزیکدان نظری) و سالی راید (نخستین زن فضانورد آمریکایی) هم حضور داشتند.

پس از چند ماه بررسی، در این میان ریچارد فاینمن بود که علت این رویداد را به خوبی توضیح داد. روز ۲۸ ژانویه یکی از سردترین روزهای سال ۱۹۸۶ بود،‌به طوری که سکوی پرواز یخ بسته بود و قندیل‌های یخ در آن دیده می‌شد اما این سرما نتوانتست مانع از پرواز شاتل بشود. واشر حلقه‌ای که به مخزن سوخت جامد متصل بود به علت سرمای هوا در ارتفاع ۸ کیلومتری زمین ترک خورد و باعث خروج گاز داغ از مخزن سوخت شد که اندکی بعد با مخزن خارجی شاتل تماس پیدا کرد. پس از آن هیدروژن و اکسیژن مایع از مخزن خارج شدند و ترکیب شیمیایی این دو با هوا باعث انفجار شده است. فاینمن در آزمایشی معروف و در حضور دیگران واشر حلقه‌ای را در ظرفی پر از یخ انداخت تا به همه نشان بدهد که چه اتفاقی در سرما برای این واشر می‌افتد و چطور واشر انعطاف‌پذیری خود را از دست می‌دهد. البته در کنار یافتن علت حادثه،‌ فاینمن متوجه شد که ناسا با اعلام این‌که شکست در پرواز شاتل‌ها ۱ به صد هزار است درباره‌ی ایمنی پروازهایش به مردم دروغ گفته و این نسبت در واقع یک به صد است. به این علت و چند مورد دیگر فاینمن درخواست کرد که نام او را از میان کمیته‌ی بررسی واقعه حذف کنند مگر این‌که دقیقاً‌ مشاهدات و بررسی‌های وی در گزارش ذکر شود.


خدمه‌ی شاتلپس از انفجار مخازن سوخت،‌ بخش‌های گوناگون شاتل از هم جدا شدند و کابین خدمه که یکی از محکم‌ترین قسمت‌های شاتل است، به صورت تکه‌ای جدا شروع به سقوط کرد.

برخلاف انتظار بسیاری، متأسفانه خدمه چلنجر درجا کشته نشده‌اند و به نظر می‌رسد طی ۲ دقیقه و۴۵ ثانیه سقوط آزاد، تا برخورد کابین (با سرعتی بیش از ۳۳۰ کیلومتر در ساعت) با اقیانوس اطلس هنوز فضانوردان زنده بوده‌اند. البته به احتمال بسیار قوی چند ثانیه پس از آغاز سقوط آزاد و با کم‌شدن فشار داخل کابین بیشتر آن‌ها بیهوش شده‌اند اما پس از یک هفته جست‌وجو در اقیانوس، هنگامی که کابین پیدا شد کیسه‌های هوای حداقل ۳ نفر از اعضا باز شده بود که فقط در صورتی امکان‌پذیر است که خود افراد آن را به کار انداخته باشند.

نهایتاً در گزارش کمیته‌ی بازرسی این‌طور آمد که علت مرگ دقیقاً مشخص نشده است اما علت مرگ،‌ قطعاً انفجار مخازن سوخت یا جدا شدن کابین از بخش‌های دیگر شاتل نبوده است. هفت فضانورد چلنجر این افراد بودند : مایکل اسمیت Micheal Smith، دیک اسکوبی Dick Scobee، کریستا الیف،‌ رونالد مک‌نر Ronald McNair، الیسون اونیزوکا Ellison Onizuka، گرگوری جارویس Gregory Jarvis، جودیت رزنیک Judith Resnik.

 

بالاخره به آخرین رویداد تلخ فضایی رسیدیم، انفجار شاتل فضایی کلمیبا! رویدادی که سالگرد آن دیروز ۱ فوریه/۱۳ بهمن بود. شاید بتوان گفت که این حادثه از دوتای دیگری که در این مقاله به آن‌ها پرداختیم،‌ دردناک‌تر است،‌ چراکه احتمال نجات خدمه‌ی فضاپیما بیش از موارد دیگر بود.
کلمبیا که در آخرین پروازش، مأموریت STS -107، قدیمی‌ترین شاتل‌ فضایی محسوب می‌شد نخستین شاتلی بود که طی مأموریت STS -1 در سال ۱۹۸۱/۱۳۶۰ به فضا رفت و این مأموریت آغازی بر برنامه‌های شاتل‌های فضایی ناسا بود. مأموریت STS -107 که ۱۱۳اُمین برنامه‌ی شاتل‌های فضایی بود برای ۱۱ ژانویه‌ی سال ۲۰۰۱/ ۱۳۸۰ برنامه‌ریزی شده بود اما ۱۸ بار به تأخیر افتاد تا نهایتاً‌ در ۱۶ ژانویه‌ی سال ۱۳۸۲/۲۰۰۳ به پرواز درآمد.
آغاز فاجعه
اما فاجعه از کجا شروع شد؟ از آن‌جایی‌که تقریباً ۸۲ ثانیه بعد از آغاز پرواز،‌ بخشی از فوم عایق گرما از مخزن سوخت خارجی جدا شد و با قطعه‌ی کربن-کربن تقویت‌شده‌ی (RCC) بال چپ شاتل برخورد کرد. قطعه‌ی RCC بخشی از سیستم حفاظتی- حرارتی فضاپیما است که در لبه‌ی بال‌ها و کلاهک فضاپیما قرار دارد و وظیفه‌ی آن مقاومت و محافظت این بخش‌ها در برابر دماهای بسیار بالا است. پس از برخورد حفره‌ای ۱۵-۲۵ سانتی‌متری در بال فضاپیما ایجاد شد که به سادگی گازهای داغ ناشی از ورود به جوّ را عبور می‌داد. در لحظه‌ی برخورد شاتل در ارتفاع ۲۰ کیلومتری زمین قرار داشت.
اما در حین صعود هیچ مشکلی در ظاهر برای فضاپیما ایجاد نشد و این فضاپیما پر از موجودات زنده از ۷ فضانورد گرفته تا عنکبوت‌ها،‌ کرم‌های ابریشم و زنبورها همه به سلامت در مدار زمین قرار گرفته‌اند. در طی مأموریت مهندسان بخش مربوط به فضاپیما که متوجه مشکلی در فضاپیما شده بودند، سه درخواست مجزا برای وزارت دفاع ارسال کردند تا به آن‌ها اجازه‌ی تصویربرداری با کیفیت بالا از فضاپیما داده شود. اما مدیران ناسا به این درخواست‌ها اهمیتی ندادند چراکه معتقد بودند حتی اگر صدمه‌ای به شاتل وارد شده باشد هیچ کاری نمی‌توان برای آن انجام داد. البته اگر تصاویر گرفته می‌شد هیچ تضمینی نبود که حتماً بتوان ایراد پیش‌آمده را شناسایی کرد یا حل نمود ولی در هرحال می‌شد در این رابطه تلاش کرد. با این حال بسیاری معتقدند که اگر ناسا به موقع اقدام می‌کرد،‌ می‌توانستند با فرستادن شاتل آتلانتیس،‌ فضانوردان را به سلامت به زمین بازگردانند یا حتی امکان این وجود داشت که با برنامه‌ریزی مشخص با راه‌پیمایی فضایی،‌ فضانوردان حفره‌ی به وجود آمده در بال را ترمیم کنند و با فرودی محتاطانه به سلامت به زمین بازگردند.

در این مأموریت فضانوردان به آزمایش‌های گوناگونی (بیش از ۸۰ آزمایش) مشغول بودند و در دو گروه آبی و سرخ به طور شیفتی کار می‌کردند. تا نهایتاً روز ۱ فوریه طبق برنامه،‌ فضانوردان پس از ۱۶ روز آماده‌ی بازگشت به زمین شدند. آن‌ها که روحشان هم از حفره‌ی ایجاد شده در بال چپ شاتل خبر نداشت روند بازگشت را طبق معمول و مانند بقیه‌ی پروازهای انجام‌شده انجام دادند.

اما فقط ۱۶ دقیقه مانده به فرود کامل فضاپیما با ورود به جوّ‌ زمین، گازهای داغ وارد بال فضاپیما شدند و همین امر منجبر به آتش‌سوزی و از بین رفتن کامل بال شد که در ادامه نابود شدن کل فضاپیما را به همراه داشت. بعضی از خدمه در تلاش برای نجات خود و استفاده از چتر نجات دچار خفگی شده بودند اما بیشتر آن‌ها به علت قطعه‌قطعه شدن فضاپیما و برخورد با تکه‌های آن کشته شدند. هفت فضانوردی که در این مأموریت شرکت داشتند: دیوید براون David Brown، ریک هازبند Rick Husband، لارل کلارک Laurel Clark، کالپانا چاولا Kalpana Chawla،‌ مایکل اندرسون Micheal Anderson، ویلیام مک‌کول William McCool و ایان رامون IIan Ramon بودند. باقی‌مانده‌ی فضاپیما
پس از این فاجعه بیش از ۲۰۰۰ قطعه از فضاپیما از دالاس تا لوییزانای غربی پراکنده شده بود. و ناسا از مردم خواست که در جمع‌آوری قطعات باقی‌مانده از فضاپیما و احتمالاً فضانوردان کمک کنند. گروه عظیمی از مردم برای جست‌وجو داوطلب و گروه‌بندی شدند. ناسا اعلام کرد که هرچه از فضاپیما پیدا شود شاید شامل مواد شیمیایی خطرناکی باشد، بنابراین بهتر است بدون این‌که خود افراد به آن‌ دست بزنند با متخصصان یا بخش خدمات ویژه تماس بگیرند.

پس از این فاجعه برنامه‌ی شاتل‌های فضایی تا سال ۲۰۰۵/۱۳۸۴ به تآخیر افتاد و پس از آن با پرواز شاتل دیسکاوری، این مآموریت‌ها دنبال شد تا ۸ جولای سال ۲۰۱۱/۱۳۹۰ که آخرین مأموریت شاتل‌های فضایی با پرواز و بازگشت موفقیت‌آمیز شاتل آتلانتیس در مأموریت STS -135 به پایان رسید.