تجزیه و تحلیل مخاطرات شغلی

از انتشارات: مرکز ایمنی و بهداشت حرفه‌ای کانادا

مترجم : فرناز احمدزاده – بازرس کار

ویرایشگر: مرجان شعبانی – بازرس کار

فهرست:

- تجزیه و تحلیل خطرات شغلی چیست؟

- فواید انجام تجزیه و تحلیل خطرات شغلی چیست؟

- ۴ مرحله اولیه و اساسی کدامند ؟

- چرا انتخاب شغل از اهمیت خاصی برخوردار است ؟

- چگونه می‌توان ۴ مرحله اولیه در هر شغل را شناسایی نمود ؟

- چگونه می‌توان مخاطرات بالقوه (پنهانی) را شناسایی نمود؟

- چگونه ارزیابی و محاسبات حفاظتی و پیشگیری انجام می‌گردد؟

- چگونه می‌توان اطلاعات حاصل از تجزیه و تحلیل خطرات شغلی را در دسترس دیگران قرارداد ؟

- پیوست A : فرم نمونه برگه های گزارش کار (Work Sheet) آنالیز مخاطرات شغلی

- پیوست B : فرم نمونه فهرست و سیاهه شغلی و بازرسی .

* تجزیه و تحلیل مخاطرات شغلی چیست؟

تجزیه و تحلیل مخاطرات شغلی روشی برای افزایش دانش و جلوگیری از مخاطرات در محیط کار می‌باشد . ارزیابی مخاطرات شغلی (JHA)[1]روشی است که به ارائه اصول ایمنی و بهداشت پذیرفته شده در محیط کار با توجه به عملکرد ویژه خود می‌پردازد . در یک JHAمراحل اولیه کار جهت شناسایی مخاطرات بالقوه (پنهانی) و تعیین ایمن ترین روش انجام کار بررسی و امتحان می‌گردند . از موارد دیگری که مکمل این طرح هستند می‌توان تجزیه و تحلیل شغلی (JSA)[2] و تحلیل مخاطرات شغلی را نام برد .

در برخی موارد ، تجزیه و تحلیل به تمامی امور مرتبط با کار و نه فقط ایمنی توسعه می‌یابد که این امر تجزیه و تحلیل شغلی نام می‌گیرد .

تجزیه و تحلیل شغلی یا تجزیه و تحلیل از لحاظ بازرسی و وظایف آن مبتنی بر این عقیده است که ایمنی بخش اصلی و مهم در هر شغلی است . عناوین شغلی و بازرسی به طور معمول عبارتست از ارزیابی کار به طور ویژه نظیر «آسیاب عملگر» «خاموش کننده تحت فشار» و یا «تعویض لاستیک پنچر» که تجزیه و تحلیل گرهای مخاطرات شغلی مانند موقعیت جک ماشین عمل می‌کنند .

* فواید انجام تجزیه و تحلیل مخاطرات شغلی چیست؟

مرحله مورد استفاده در این روش عبارت است از : نظارت بر کارگر هنگامیکه کار را اجرا می‌نماید و از مهمترین فواید این روش می‌توان سرعت بخشیدن به شناسایی مخاطرات را نام برد و همچنین این روش برای مشاغل جدید و یا مشاغلی که از نظر حرفه‌ای کمیاب هستند نیز اجرا می‌گردد . اما در مکانهایی که امکان مراقبت عملی امکان پذیر نمی‌باشد از یک گروه از کارگران ماهر و سرپرستان استفاده نموده و تجزیه و تحلیل بر روی آن گروه صورت می‌پذیرد . فایده روش فوق این است که :

اولاً افراد بیشتری مورد بررسی قرار گرفته و ثانیاً می توان از تجربیات بیشتری کمک گرفت و دستیابی به نتایج کار سریعتر امکان‌پذیر می‌شود . اعضای کمیته های حفاظت فنی و ایمنی نیز باید در اجرای این مرحله همکاری لازم را بنمایند .

فواید نخستین توسعه JHAبطور واضح و آشکار در راهکارهای مقدماتی خواهد آمد و مراحل تجزیه و تحلیل ممکن است به طور تصادقی مخاطرات ناشناخته را شناسایی نموده و همچنین باعث افزایش دانش شغلی نسبت به مخاطرات و افزایش آگاهی در مورد رعایت مسائل ایمنی و بهداشت گردد . همچنین ارتباط کارگران و سرپرستان بهتر شده و امکان انجام کار ایمن افزایش می‌یابد .

JHAمی تواند بعنوان روشی برای تماس منظم و مرتب بین سرپرستان و کارگران به منظور رعایت مقررات بهداشت و ایمنی بوده و بعنوان یک هدف آموزشی برای آموزش اولیه و دستورالعمل و راهنمای توجیهی برای مشاغل غیرعادی نیز عمل نماید . همچنین می‌توان از آن بعنوان استانداردی برای بازرسی و مراقبت‌های ایمنی و بهداشتی به منظور جستجوی همه جانبه برای رسیدگی به حوادث جامع و فراگیر نام برد .

* ۴ مرحله اولیه و اساسی کدامند؟

الف) انتخاب شغل برای تجزیه و تحلیل بر روی آن

ب) تحلیل شغل با توجه به اصول و توالی شناخته شده

ج) شناسایی مخاطرات بالقوه (پنهانی)

د) انجام ارزیابی و محاسبات حفاظتی و پیشگیری به منظور غلبه بر این مخاطرات


* چرا انتخاب شغل از اهمیت خاصی برخوردار است ؟

تمامی مشاغل می توانند برای JHAطبقه بندی گردند اما در برخی موارد موانع عملی نظیر زمان و میزان تلاش مورد نیاز برای انجام یک JHAاز انتخاب برخی مشاغل جلوگیری می‌نماید. از موارد دیگر می‌توان بررسی تجهیزات ، مواد اولیه، مراحل کار و یا تغییرات محیطی را نام برد . با توجه به دلایل فوق ، معمولاً مشاغلی خاص مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و شناسایی می‌گردند . حتی اگر تجزیه و تحلیل همه مشاغل مد نظر باشد، این مرحله این اطمینان را می‌دهد که اغلب ، مشاغل بحرانی در ابتدا تست ، آزمایش و بازرسی می گردند .

عواملی که در تعیین تقدم تجزیه و تحلیل مشاغل مطرح می‌گردند عبارتند از :

الف) توالی حوادث: این گونه مشاغل در جایی که حوادث به طور متناوب اتفاق می‌افتد و یا جایی که حتی حوادث به ندرت اتفاق می‌افتد و دارای صدمات می‌باشند انجام می‌پذیرد.

ب) عامل بالقوه در ایجاد آسیب ها و بیماریهای شدید: نتایج یک حادثه و یا شرایط خطرناک و یا تماس با اشیاء خطرناک بالقوه (پنهانی) تعیین کننده میزان شدت بیماریها هستند .

ج) مشاغل تازه تاسیس شده: به سبب فقدان تجربه در این گونه مشاغل ، خطرات ممکن است آشکار نبوده و یا پیش بینی نگردد .

د) مشاغل تعدیل و یا اصلاح شده: مخاطرات جدید ممکن است با تغییر در انجام شغل در ارتباط باشد .

هـ) مشاغل کمیاب و نادر: کارگران وقتی که عهده‌دار مشاغل غیرعادی می‌شوند ممکن است در مواجهه با مخاطراتی وسیع تر بوده و یک JHAباید بررسی مخاطرات را بر روی آنها انجام دهد .

* چگونه می توان ۴ مرحله اولیه را در هر شغل شناسایی نمود؟

پس از انتخاب شغل ، به منظور تجزیه و تحلیل ، قدم بعدی شناسایی مراحل می‌باشد . یک مرحله اولیه ، عملکرد لازم برای پیشرفت کار را تسریع می‌بخشد . بطور مثال : مراقبت و نظارت برای ساختن اصول اساسی معمولی بایستی صورت پذیرد چرا که در نتیجه فقدان آنها شاهد وجود مخاطرات خواهیم بود . یک اصل کوچک می‌گوید : حتی مهمترین مشاغل نیز در کمتر از ۱۰ مرحله اولیه توصیف می‌گردند و اگر اصول بیشتری مورد نیاز باشد احتمال تقسیم مشاغل وجود خواهد داشت، مثلاً به دو بخش و هرکدام با JHA‌های جداگانه و یا در موارد دیگر می‌توانیم اصول را در هم ادغام نماییم . در صفحات بعد تعویض لاستیک پنچر بعنوان مثالی برای نمایش ۴ مرحله اولیه معرفی خواهد شد . از نکات مهم در این امر می‌توان از انجام توالی صحیح مراحل نام برد که هر مرحله که خارج از قاعده معمول است می‌تواند باعث حذف مخاطرات بالقوه شده و یامخاطراتی را که واقعاً وجود ندارند ایجاد نماید .

هر مرحله ای که انجام می‌گردد را ثبت نمایید . لازم به ذکر است هر قسمت با یک فعل عملکردی آغاز می‌شود . به پیوست Aیک برگه گزارش کار (Work Sheet)برای تهیه یک JHAرا نشان می‌دهد که مراحل انجام کار در ستون سمت چپ ثبت می شود .

محاسبات و ارزیابی به منظور پیشگیری مخاطرات بالقوه (پنهانی) توالی مراحل


توقف و پارک وسیله نقلیه


برداشتن یدکی و جعبه ابزار


اهرم بلند کردن قالپاق و بازکردن پیچ و مهره


و بقیه …
این بخش از تجزیه و تحلیل معمولاً با بررسی کارگران در هنگام انجام کار تهیه می‌شود و بررسی کننده معمولاً سرپرست گروه بوده اما ترجیحاً یک عضو کمیته حفاظت فنی نیز در این امر مشارکت می‌نماید .

کارگران مورد بررسی بایستی با تجربه بوده و صلاحیت انجام کار را داشته باشند و برای جلب همکاری و مشارکت آنها بایستی دلیل انجام این بررسی به طور وضوح برای آنان توضیح داده شود . JHAنه یک مطالعه به منظور بررسی زمان و چگونگی حرکت در موقعیت های مبدل (ظاهر فریبانه) و نه تلاشی برای پوشاندن فعالیت و اعمال ناایمن ، بلکه مطالعه ای است برای ایمن تر کردن محیط کاری . کار باید در زمانها و موقعیت‌های عادی مورد بررسی قرار گیرد، به طور مثال اگر این شغل به طور مرتب و روزانه انجام می‌شود . JHA نیز باید در روز انجام شود و همچنین باید در هنگام بررسی از تجهیزات صحیح استفاده شود . تنها تفاوتی که در این فرایند وجود دارد این است که کارگران مورد نظارت قرار می‌گیرند . پس از تکمیل تجزیه و تحلیل ، مراحل باید بوسیله همه شرکا (شامل کارگران) به منظور بهبود آن برای انجام کار ایمن مورد بحث و بررسی قرار گیرد .

* چگونه می‌توان مخاطرات بالقوه (پنهانی) را شناسایی نمود ؟

یک اصل اولیه تحت این عنوان که خطرات بالقوه باید شناسایی شوند وجود دارد که این امر مبتنی بر بررسی ها و مراقبت های شغلی و روش تجزیه و تحلیل حوادث ، صدمات و تجربیات شخصی می‌باشد که می توان آن را با ثبت موارد اشتباه در هر مرحله آغاز نمود.

همچنین نظارت و مراقبت ثانویه نیز ممکن است مورد احتیاج واقع گردد و زمانی که مراحل اولیه ثبت شدند می توان بر روی خطرات بالقوه (پنهانی) تمرکز نمود . در این مرحله تلاشی برای حل مشکلات انجام نمی‌شود و تنها ممکن است راه حل هایی به کمک تحلیل گر شغلی بیاید . سئوالاتی نظیر لیست ذیل (لیست ذیل کامل نمی‌باشد) :

- آیا می توان از مراحل میانی در بین دو مرحله مفروض استفاده کرد؟

- آیا وسایل ، ماشین آلات و ابزار و تجهیزات مرتبط با تمامی مخاطرات هستند ؟

- آیا کارگران در معرض ابزارآلات و تجهیزات خطرناک می‌باشند ؟

- آیا کارگران ممکن است بلغزند و یا بیفتند ؟

- آیا کارگران می‌توانند مورد صدمات ناشی از برداشتن، هل دادن و یا کشیدن اشیاء قرار گیرند ؟

- آیا کارگران با گرما و یا سرمای خیلی زیاد در تماس هستند ؟

- آیا در محیط کار سروصدای زیاد و ارتعاش وجود دارد ؟

- آیا خطر سقوط وسایل وجود دارد ؟

- آیا مشکل نبود نور و روشنایی مناسب و کافی وجود دارد؟

- آیا شرایط آب و هوایی می‌تواند بر اصول ایمنی و حفاظتی موثر باشد؟

- آیا تشعشعات رادیویی مضر در محیط کار وجود دارد؟

- آیا تماس با گرما ، سموم و یا مواد سوزاننده و خورنده وجود دارد؟

- آیا ذرات معلق، فیوم‌ها ، گردو غبارهای اسیدی و یا بخارات در هوا وجود دارند؟

خطرات بالقوه در ستون میانی برگه های گزارش (Work Sheet)با الحاق به هر مرحله مرتبط با آن ثبت می‌شود به طور مثال:

ارزیابی و محاسبات حفاظتی و پیشگیری حوادث و مخاطرات بالقوه(پنهانی) توالی مراحل

۱) وسیله در نزدیکی محل عبورو مرور است
۲) وسیله روی سطح ناهموار و یا زمین مسطح قرار گرفته باشد .

۳) وسیله ممکن است در حالت چرخش و برگشت باشد .پارک و توقف وسیله نقلیه حوادث ناشی ازفشاربلند کردن لاستیک یدکبرداشتن یدکی و جعبه ابزار ۱) قالپاق ممکن است از کنترل خارج شده و به شما ضربه وارد کند

۲) لغزیدن دسته آچاراهرم بلند کردن قالپاق و بازکردن پیچ و مهره و بقیه…

در مقابل تمامی مشارکت ها باید در بخش تجزیه وتحلیل واقع شود .

* چگونه ارزیابی و محاسبات حفاظتی و پیشگیری انجام می‌گردد ؟

مرحله آخر در یک JHAتعیین روش هایی برای حذف و یا کنترل مخاطرات شناسایی شده بوده و محاسبات و ارزیابی مورد انتظار به طور معمول شامل موارد ذیل می‌باشند:

۱) حذف خطر

این مرحله مهمترین بخش ارزیابی و محاسبات مورد نظر بوده و تکنیک‌های ذیل به منظور حذف مخاطرات پیشنهاد می گردد:

- انتخاب یک مرحله مجزا و جدید

- اصلاح مرحله موجود

- جایگزینی با موارد کم خطرتر

- اصلاح و یا تغییر ابزار و تجهیزات

۲) محتوی خطر

اگر نمی‌توان خطر موجود را حذف نمود ، تماس ممکن است با استفاده از گذاشتن حصار،حفاظ گذاری ماشین،استفاده ازوسایل حفاظت فردی ویا موارد مشابه محدود شود .

۳) تجدید نظر در روش‌های انجام کار

می‌توان مراحل خطرناک را تغییر داده و اصلاح نمود و همچنین تغییر توالی در مراحل و یا افزودن مراحل اضافی(مثل حذف منابع انرژی ویامحدود نمودن آن) نیز امکان پذیر است.

۴) کاهش تماس و مواجهه

محاسبات فوق فقط در صورتی امکان پذیر است که هیچ راه دیگری در دسترس نباشد . یک روش برای به حداقل رساندن تماس ، کاهش مدت زمان های مواجهه باخطر است نظیر اصلاح و یا تعمیر ماشین آلات خطرناک به طور مرتب و دوره‌ای و استفاده از وسایل حفاظت فردی مناسب که می‌تواند در کاهش شدت یک حادثه موثر باشد همچنین گاهی اوقات وجود امکاناتی نظیر ایستگاههای شستشوی چشم ضروری است . در هنگام ارزیابی حفاظتی و پیشگیری استفاده از جملاتی نظیر «مراقب باشید» یا «احتیاط شود» نیز باید مورد توجه قرار گیرد . همچنین مراحل فوق بایدنشان دهنده مقدار کار انجام یافته باشد.

محاسبات وارزیابی پیشنهادشده‌درستون سمت‌راست برگه گزارش کار (Work Sheet)آورده می‌شود که باید منطبق با خطرات وتوالی مراحل باشد . (به طور مثال):

ارزیابی و محاسبات حفاظتی و پیشگیری حوادث و مخاطرات بالقوه(پنهانی) توالی مراحل
۱) علائم چشمک زن در هنگام خطر را روشن نموده و با دید کافی به محل خالی از ترافیک رانندگی کنید
۲) سطح صاف و محکم را انتخاب نمایید

۳) از ترمز استفاده نموده و یا پشت وعقب چرخ ماشین از بلوک آجری و یا وسیله محکم به منظور عدم حرکت وسیله نقلیه درجهت مقابل استفاده کنید .۱) وسیله در نزدیکی محل رفت و آمد و تردد واقع است

۲) وسیله نقلیه روی سطح ناهموار و یا زمین مسطح قرار گرفته است .

۳) وسیله ممکن است در حالت چرخش و برگشت باشد .پارک و توقف وسیله نقلیهیدک را به سمت بالا چرخانیده و با سطح اتکای پای خود که به صورت ایستاده قرار دارید یدک را از وسیله نقلیه بیرون بیاورید.صدمات ناشی از بلند کردن یدک

برداشتن یدکی و جعبه ابزاربا استفاده از فشار به تکیه گاه قالپاق را بلند نمایید .

از دسته آچار مناسب استفاده نموده و به آرامی و با فشار به تکیه‌گاه عمل کنید.۱) قالپاق ممکن است از کنترل خارج شده و به شما ضربه بزند

۲) لغزیدن دسته آچاراهرم بلند کردن قالپاق و بازکردن پیچ و مهره۱) …۱) …و بقیه

* چگونه می‌توان اطلاعات حاصل ازتجزیه و تحلیل شغلی را در دسترس دیگران قرارداد؟

JHAتکنیکی مفید برای شناسایی خطرات بوده تا بدانجا که محاسبات و ارزیابی‌ها می‌تواند برای حذف و یاکنترل آنها آورده شود. همچنین نتایج تجزیه و تحلیل باید مرتبط با تمامی کارگران بوده و برگه های JHAباید برای دریافت اهداف اطلاعاتی در زمینه ارزیابی و محاسبات مورد استفاده قرار گیرد .

۱) متوقف نمودن وسیله نقلیه:

الف) پارک وسیله در جاده بطوریکه بخوبی از سایر وسایل نقلیه مجزا باشد و محل بدون ترافیک باشد ، همچنین چراغ های چشمک زن هشدار دهنده اضطراری را به منظور آگاه نمودن رانندگان عبوری جهت جلوگیری از برخورد به شما روشن نمایید .

ب) یک سطح محکم و ثابت را انتخاب نموده ، معمولاً سطوح صاف که جک زدن آسان بوده و امکان برگشت و چرخش وسیله وجود نداشته باشد مناسب می‌باشند.

ج) ار ترمز استفاده نموده و بلوک های آجری و سیمانی را در مقابل و پشت وسیله نقلیه به صورت مورب جهت جلوگیری از چرخش و حرکت وسیله نقلیه قرار دهید.

۲) برداشتن یدکی و جعبه ابزار

لاستیک یدک را از جای خود برداشته و آن را به صورت صحیحی بر روی سطح صاف قرار دهید ، سپس لاستیک پنچر را خارج کرده و یدک راتعویض نمایید .

۳) بلند کردن قالپاق و بستن پیچ و مهره

الف) قالپاق را به آرامی با فشار تکیه گاه بلند کنید ، مراقب باشید که از جای خود حرکت نکرده وبه شما ضربه نزند .

ب) با استفاده از دسته آچار به آرامی پیچ و مهره ها را بازکنید به طوریکه دسته آچار نلغزد و به انگشتان شما صدمه نزند .

۴) و بقیه …

پیوست A: فرم نمونه برگه گزارش تجزیه و تحلیل خطرات

برگه گزارش تجزیه وتحلیل خطرات شغلی
شغل
تائید به وسیله : بازنگری مجدد بوسیله: تجزیه و تحلیل توسط:
تاریخ: تاریخ: تاریخ:
محاسبات وارزیابی حفاظتی و پیشگیری مخاطرات و حوادث بالقوه (پنهانی) توالی مراحل


پیوست B: فرم نمونه برای اموال و وظایف

عملکرد در هنگام تماس با مواد خطرناک و یا عوامل فیزیکی
تائید توسط : بازنگری توسط: تجزیه و تحلیل توسط:
تاریخ: تاریخ: تاریخ:
مکان : عنوان مواد و عوامل فیزیکی وظایف


لیست مخاطرات شیمیایی در محل کار
تائید توسط : بازنگری توسط: تجزیه و تحلیل توسط:
تاریخ: تاریخ: تاریخ:
کنترل ها خط سیر ورود حالت فیزیکی مواد نام ماده شیمیایی

منبع:انجمن مهندسی شیمی