تحلیل صنعت پتروشیمی با تمرکز بر مواد خام در صنعت

1. کلیات

صنعت پتروشیمی یکی از مهم‌ترین صنایع وابسته به نفت است که با فرآوری نفت خام و گاز طبیعی، ارزش‌افزوده حاصل از این مواد را فزونی می‌بخشد.

صنایع نفت به سه حوزه بالادستی، پایین‌دستی و میان‌دستی تقسیم می‌شوند.

صنایع بالادستی در صنعت نفت عبارتی است که به بخش جستجو، اکتشاف، حفاری و تولید نفت خام و گاز طبیعی اتلاق می‌شود. این بخش گاهی به نام اکتشاف و تولید هم شناخته می‌شود. در واقع صنایع بالادستی شامل جستجو برای یافتن میدان‌های بالقوه زیرزمینی یا زیردریایی، حفاری و اکتشاف چاه و نهایتاً عملیات چاه‌ها است که نفت خام و گاز طبیعی خام را به سطح می‌آورد.

صنایعی که از محصولات پتروشیمی و یا تولیدات پالایشگاه‌های نفت به عنوان مواد اولیه استفاده می‌نمایند، صنایع پایین‌دستی پتروشیمی شناخته می‌شوند. این عبارت معمولا برای اشاره به تصفیه نفت خام و توزیع و فروش گاز طبیعی و محصولات مشتق شده از نفت خام مورد استفاده قرار می‌گیرد.

صنعت پایین‌دستی محدوده گسترده‌ای شامل پالایشگاه‌های نفتی، کارخانجات پتروشیمی، شرکت‌های توزیع محصولات نفتی و گاز طبیعی و بازار خرده‌فروشی را در برمی‌گیرد. این بخش با ارائه محصولات نهایی (مثل بنزین، گازوئیل، سوخت هواپیما، نفت کوره، قیر، روغن‌ها، لاستیک مصنوعی، پلاستیک‌ها، کودها، ضدیخ‌ها، آفت‌کش‌ها، مواد دارویی، گاز طبیعی و پروپان) به صورت مستقیم با مصرف‌کنندگان نهایی سر و کار دارد.

از جمله مزیت‌های توسعه صنایع پایین‌دستی نسبت به صنایع بالادستی پتروشیمی عبارتست از فعالیت کمتر، سرمایه‌گذاری کمتر، ارزش افزوده بالاتر، اشتغال‌زایی بیشتر، تنوع بیشتر محصولات و مخاطرات کمتر.

در این میان صنایع میان‌دستی عمدتاً در دسته پایین‌دستی طبقه‌بندی می‌شوند.

امروزه پتروشیمی صنعتی بسیار گسترده با تکتولوژی پیچیده و فراورده‌های متنوع بوده و تعداد محصولات آن به هزاران مورد می‌رسد. اهمیت محصولات پتروشیمی کاملا روشن است. اگر قرار باشد محصولات کشاورزی، انواع پارچه و پوشاک، مسکن، مواد شوینده و پاک‌کننده و داروهای مختلف بدون استفاده از محصولات پتروشیمی تولید شوند، هرگز نیازهای رو به افزایش جمعیت جهان تامین نخواهد شد.

امروزه کشورهای مختلف جهان براساس موقعیت و امکانات خود از جمله دستیابی به دانش فنی، مواد اولیه و منابع نفت و گاز ارزان، در زمینه‌های خاصی از پتروشیمی از جمله تولید مواد پایه و یا پایین‌دستی سرمایه‌گذاری می‌کنند. در این حوزه از صنعت نیز همانند حوزه‌های دیگر صنعت، کشورهای پیشرفته به‌دلیل توانمندی‌های مدیریتی و تکنولوژیک، ترجیح می‌دهند مواد پایین‌دستی با ارزش افزوده بالا تولید کرده و ساخت مواد پایه با ارزش افزود‌ه کمتر را به کشورهای در حال توسعه واگذار نمایند.



۱٫۱ مواد حاصل از تجزیه نفت خام

نفتا، LPG و گازهای حاصل از تجزیه هر بشکه نفت خام هرکدام کمتر از ۵ درصد از کل را به خود اختصاص می‌دهند.





۱-۲ مواد خام مورد استفاده در صنعت پتروشیمی

در صنعت پتروشیمی از مواد خام مختلفی برای تولید محصولات استفاده می‌شود، مواد خامی که معمولاً از پالایش نفت خام و پردازش گاز طبیعی به دست می‌آیند.

نمودار زیر روند و منابع مربوط به تبدیل مواد خام پتروشیمی را نشان می‌دهد.



نفت خام و گاز طبیعی از ذخایر زیرزمینی استخراج شده (صنعت بالادستی) و در صنعت پایین‌دستی با پالایش نفت خام محصولاتی چون LPG، نفتا و انواع مختلفی از فرآورده‌ها نظیر بنزین، نفت سفید و دیزل تولید می‌شود.

مواد خام اصلی در این صنعت عبارتند از اتان، LPG (پروپان و بوتان) ، نفتا و بخارهای سنگین‌تری همچون گازوئیل[۱] و سوخت‌های پسماند[۲].

اخیراً منابع دیگری همچون زغال سنگ، هیدروکربن‌های زیستی و گاز طبیعی غیرمتعارف (مخصوصاً گاز شیل) به عنوان مواد خام در تولید فرآورده‌های پتروشیمی مورد توجه قرار گرفته‌اند.

زغال سنگ به عنوان یکی دیگر از مواد خام از جایگاه قابل توجهی (در مقایسه با خوراک‌های گازی و مایع) برخوردار بوده که در این خصوص چین، کشوری پیشرو در جهان بوده و ذخایر و تولیدات زغال سنگ آن بسیار گسترده و چشمگیر است.

توانایی استفاده از مواد خام غیرمتعارف یکی از عوامل اصلی کاهش هزینه در تولید مواد شیمیایی محسوب می‌شود، به خصوص در مواقعی که قیمت مواد خام به شدت در بازار، بی‌ثبات است. با اینحال سرمایه‌گذاری‌های عظیم، انجام پروژه‌های تحقیقاتی گسترده و حمایت دولت‌ها در این خصوص لازم و ضروری به نظر می‌رسد.



۱-۲-۱ درصد مصرف مواد خام در مناطق مختلف جهان در سال ۲۰۱۰

ظاهراً آسیا پسفیک، آمریکای شمالی و اروپای غربی به ترتیب با درصد سهم ۴۶، ۱۷ و ۱۴ نسبت به سایر مناطق سه مصرف‌کننده بزرگ جهان محسوب می‌شوند.



۱-۳ کراگینگ مواد خام

محصولات پتروشیمی عمدتاً از کراکینگ نفتا و اتان به دست می‌آیند. در کراکینگ اتان بیشترین فرآورده (حدود ۹۵%) اتیلن می‌باشد در حالیکه در کرکینگ نفتا محصولات فرعی دیگری هم با نسبت بیشتر تولید می‌شوند.

در مثال زیر دو کرکر نفتا و اتان به عنوان نمونه با هم مقایسه شده‌اند:

متریک تن ماده خام
۲٫۶۰ نفتا

بازده

محصول
۱٫۰۰ اتیلن
۰٫۵۰ پروپیلن
۰٫۱۲ بوتادین
۰٫۲۰ بنزن
۰٫۲۰ LPG


متریک تن
۱٫۲۷ اتان


محصول
۱٫۰۰ اتیلن
۰٫۰۲ پروپیلن
۰٫۰۳ بوتادین

1. صنعت پتروشیمی در یک نگاه

پس از سال ۲۰۰۹، همراستا با رشد تقاضا از سوی چین برای محصولات پتروشیمی و ارائه محرک‌های اقتصادی در بسیاری از کشورها، عملکرد صنعت پتروشیمی بهبود یافت و با وجود بهره‌برداری زیادی که از کرکرها در چین و خاورمیانه در سال ۲۰۱۰ به عمل آمد قیمت فرآورده‌های نفتی تا نیمه اول سال ۲۰۱۱ همچنان به سه دلیل قوی باقی ماند؛ ۱٫ تقاضای بالا به دلیل بهبود وضعیت اقتصادهای نوظهور از جمله چین ۲٫ پایین بودن نرخ بهره‌وری از ظرفیت کارخانه‌های جدید خاورمیانه به دلیل کمبود مواد خام و مشکلات فنی و ۳٫ قیمت بالای نفت خام

از جولای ۲۰۱۱ صنعت پتروشیمی وارد مرحله جدیدی گردید که با افول همراه بود. می‌توان گفت آنچه که در ضعیف شدن صنعت پتروشیمی از آن زمان به بعد نقش مهمی داشت افزایش عرضه نبود بلکه عمدتاً کاهش دور از انتظار تقاضای جهانی بود. در واقع عواملی همچون تشدید بحران مالی در اروپا و اجرای سیاست‌های پولی انقباضی در چین با کاهش تقاضا، تاثیر منفی زیادی بر بازار محصولات پتروشیمی گذاشتند.

۲-۱ کاهش قیمت اتیلن، پروپیلن و بوتادین در پایان سال

از آنجاکه عرضه پروپیلن و بوتادین در جهان (به دلیل محدود بودن تولید این دو محصول از کرکرهای اتان) در خاورمیانه رشد زیادی نداشت قیمت پروپیلن و بوتادین در سه ماهه سوم ۲۰۱۱ در مقایسه با اتیلن همچنان بالا بود. تا آنجاکه میانگین قیمت هر تن بوتادین در سه ماهه سوم (به دلیل رونق بالای صنعت لاستیک و کمبود کالا در بازار) تا ۳۸۱۲ دلار افزایش یافت و نسبت به میانگین قیمت آن در سال ۲۰۱۲ (۱۸۱۲ دلار) رشد بالایی را به ثبت رساند.

با این وجود در سه ماهه چهارم ۲۰۱۱، در پی رکود اقتصاد جهانی قیمت هر تن بوتادین تا ۱۵۶۰ دلار کاهش یافت؛ چراکه شرکت‌های فعال در صنعت لاستیک نه تنها سفارش خریدی نداشتند بلکه به فروش موجودی کالای خود برای تامین نقدینگی نیز روی آوردند.



نمودار قیمت اولفینها (۲۰۱۱-۲۰۰۸)



مقایسه حاشیه سود اولفینها (۲۰۱۱-۲۰۰۳)



به نظر می‌رسد در سه ماهه چهارم ۲۰۱۱ چرخه صنعت در بدترین وضعیت ممکن خود قرار داشته و وخیم‌تر از آن نخواهد شد؛ چراکه از آن زمان به بعد روند کاهشی قیمت محصولات پتروشیمی متوقف شد و ظاهراً در سه ماهه اول ۲۰۱۲ نسبت به ماه‌های پایانی سال گذشته، وضعیت صنعت بهتر خواهد شد.

در آن دوران میانگین قیمت هر تن اتیلن (به عنوان یکی از مواد خام اصلی در صنعت پتروشیمی) به ۱۰۰۰ دلار رسید و کرکرهای نفتی ناچار شدند این محصول را با زیان به فروش برسانند.

در سه ماهه سوم سال ۲۰۱۱ با وجود منفی بودن حاشیه سود نقدی اتیلن، کرکرهای نفتا در آسیا به دلیل بالا بودن قیمت بوتادین می‌توانستند با نرخ بهره‌وری از ظرفیت زیادی به فعالیت خود ادامه دهند، اما در سه ماهه چهارم سال همراستا با کاهش قیمت بوتادین نرخ بهره‌وری از ظرفیت آنها تا ۸۰ درصد تنزل یافت.

از اینرو، اگرچه تقاضا برای محصولات پتروشیمی ضعیف باقی ماند اما کاهش عرضه نیز (ناشی از پایین آمدن نرخ بهره‌وری از ظرفیت) ریزش قیمت محصولات اصلی پتروشیمی را محدود کرد.

شایان ذکر است دلیل اصلی افت صنعت، کاهش تقاضا از سوی چین (بیشترین مصرف‌کننده محصولات پتروشیمی در جهان) عنوان شده است.

پس از آنکه دولت چین به منظور مهار تورم سیاست‌های پولی انقباضی خود را در نیمه دوم سال ۲۰۱۱ اعمال کرد معامله‌گران عمده شدیداً خریدهای خود را کاهش دادند؛ از این گذشته به دلیل کاهش سرمایه در گردش، برخی شرکت‌های فعال دیگر نیز نظیر کارخانه‌های تولید منسوجات نرخ بهره‌وری از ظرفیت خود را کاهش دادند که در نهایت به کاهش تقاضا برای محصولات پتروشیمی منجر شد.

بنابر گزارش پلتس[۱] اوضاع به حدی وخیم بود که برخی از شرکت‌های پتروشیمی در سه ماهه چهارم ناچار شدند برای افزایش نقدینگی، موجودی کالا و دارایی‌های خود را در بازار به فروش برسانند.

در ماه اکتبر دولت چین برنامه‌هایی برای حمایت از شرکت‌های کوچک SME (از قبیل تشویق‌های مالیاتی) در نظر گرفت و از شدت سیاست‌های پولی انقباضی برای کمک به رشد تولید ناخالص داخلی تا حدی کاست؛ که انتظار می‌رود این اقدامات تاثیر مثبتی بر بهبود تقاضا از سوی این کشور داشته باشد.

1. وضعیت مواد خام در یک نگاه

۳-۱ روند قیمت و مصرف مواد خام در سال‌های اخیر

تا مدت‌ها روند تغییر قیمت گاز طبیعی و نفت خام در یک جهت بود، تا اینکه پس از کشف منابع طبیعی ارزان قیمت (گاز شیل) و وفور آن در ایالات متحده آمریکا این روند برعکس شد.

این مسئله باعث شد بسیاری از تولیدکننده‌های اولفین در آمریکا به جای نفتا از گاز طبیعی به عنوان ماده خام استفاده کنند و این رشد تقاضا تا حدی بود که نسبت کرکرهای فعال مبتنی بر اتان و نفتا را به ترتیب از ۷۰ و ۳۰ به ۸۷ و ۱۳ تغییر داد.

این تغییر در استفاده از مواد خام نه تنها به کاهش تولید پروپیلن تا بیش از ۵۰ درصد انجامید بلکه در عرضه بوتان/بوتیلن (C4s) و بوتادین نیز در آمریکا تاثیر منفی گذاشت که البته در نهایت موجب رشد قیمت آنها در بازار آمریکا شد.



در نمودار زیر این روند به صورت خلاصه آورده شده است:



۳-۲ مقایسه حاشیه سود کرکرهای نفتا و اتان

زمانیکه قیمت نفتا همراستا با رشد بهای نفت خام در سال ۲۰۰۸ رشد زیادی را تجربه کرد، حاشیه سود کرکرهای اتان در مقایسه با کرکرهای نفتا افزایش یافت. کرکرهای کشورهای منطقه خاورمیانه هم که از گاز طبیعی با میانگین نرخ ۴ دلار (هر میلیون متریک Btu) استفاده می‌کردند حاشیه سود بالایی را به واسطه کاهش بهای گاز طبیعی در بازار بین‌المللی کسب کردند.

شایان ذکر است هزینه مربوط به مواد خام در تولید محصولات پتروشیمی بیش از ۵۰ درصد از کل هزینه نقدی شرکت‌های پتروشیمی را شامل می‌شود



۳-۳ توزیع کرکرهای اتان و نفتا در مناطق مختلف جهان

اکثر کرکرها در آسیا و اروپا مبتنی بر نفتا بوده و کرکرهای خاورمیانه و آمریکای شمالی مبتنی بر اتان می‌باشند. با اینکه بهای نفتا از اتان بیشتر است اما محصولات فرعی تولید شده از کرکرهای مبتنی بر نفتا بسیار بیشتر از محصولات تولید شده از کرکرهای اتان می‌باشند.



نمودار توزیع کرکرهای اتان و نفتا در مناطق مختلف جهان

1. معرفی مواد خام با جزئیات بیشتر

۴-۱ نفتا یا بنزین خام پالایشگاهی یا نفتای طبیعی

نفتا یکی از محصولات سبک نفت خام است و معمولا در پالایشگاه به دو صورت نفتای سبک و سنگین تولید می‌گردد.

اصولا به عنوان خوراک واحدهای دیگر برای تولید بنزین با اکتان بالا ، تولید اولفین‌ها در کرکرهای بخار در صنعت پتروشیمی و یا به عنوان حلال در صنعت شیمیایی مورد استفاده قرار می‌گیرد. سبک و فرار بودن این ماده موجب می‌شود تا برای استفاده به عنوان سوخت موتور مناسب نباشد.





۴-۱-۱ عوامل موثر بر قیمت نفتا

همانند سایر فرآورده‌های نفتی، قیمت نفتا رابطه نزدیکی با بهای نفت خام دارد. به دلیل وجود تقاضا برای نفتای پالایشگاهی، قیمت این ماده از ثباتی نسبی برخوردار می‌باشد بطوریکه نوسانات فصلی موجود در بازار (که بر قیمت بنزین و سوخت کوره تاثیر می‌گذارند) هم نمی‌توانند بهای آنرا تغییر چندانی دهند.

در حالیکه هر متریک تن نفتا در اوایل دهه ۱۹۸۰ به بهایی کمتر از ۱۰۰ دلار به فروش می‌رفت، در حال حاضر همراستا با رشد ۱۰ برابری قیمت نفت بهای آن نیز روندی صعودی را طی کرده و گاهی به ۱۰۰۰ دلار هم رسیده است.

در واقع می‌توان گفت عامل اصلی در تعیین قیمت نفتا بهای نفت خامی است که برای تولید آن مورد استفاده قرار می‌گیرد. اگرچه عوامل دیگری هم وجود دارند که بر عرضه و تقاضای این کالا تاثیر زیادی می‌گذارند.

از دهه ۱۹۵۰ که نفتا برای تولید دامنه گسترده‌ای از محصولات مورد استفاده قرار گرفت، روند عرضه و تقاضای آن نسبتاً پایدار باقی مانده است؛ مگر در مواقعی که پالایشگاه‌ها به جای تولید نفتا فرآورده‌های سنگین‌تر تولید کنند که در این مواقع با کاهش عرضه بهای آن موقتاً افزایش می‌یابد و مجدداً با رشد عرضه، قیمت آن کاهش می‌یابد.



۴-۱-۲ عوامل موثر بر عرضه و تقاضای نفتا

• تقاضا یا عدم تقاضا برای پلاستیک‌ها و سایر محصولات پتروشیمی تولیدشده از نفتا
• تاثیر منفی سیاست‌های پولی انقباضی چین و رکود اقتصادی آن بر واردات پلاستیک این کشور
• کاهش یا توقف فعالیت‌ کرکرها و در نتیجه افت تقاضا برای نفتا
• ارزان شدن بهای LPG که موجب کاهش تقاضا برای نفتا می‌شود و بالعکس.

مقایسه قیمت نفت برنت و نفتا



۴-۲ اتان

گاز طبیعی عمدتاً از متان یعنی ساده‌ترین نوع هیدروکربن و هیدروکربن‌های پیچیده‌تر و سنگین‌تری چون اتان، پروپان و بوتان تشکیل شده‌است.در این میان گاز اتان برخی از میدانها درصد قابل ملاحظه‌ای ( تا حدود ۱۰٪ یا کمی بالاتر)را تشکیل می‌دهد.

اتان ترکیبی شیمیایی است که در گروه هیدروکربنی آلکان‌ها قرار گرفته و دو کربنه است و با پالایش آن اتیلن (اتن) بدست می‌آید.

در واقع بیشترین میزان اتیلن نسبت به خوراک ورودی، در استفاده از خوراک اتان حاصل می‌گردد. اگرچه اتان بالاترین بازده را برای تولید اتیلن دارد اما انتقال اتان از لحاظ اقتصادی به صرفه نمی‌باشد و تقریبا باید آن را در محل تولید، مصرف نمود و این در حالی است که نفت و گازوئیل به سادگی توسط کشتی‌های بزرگ قابل انتقال است. این موضوع باعث شده که مصرف اتان به عنوان ماده اولیه اتیلن به نقاط خاصی از جهان محدود شود.

در واقع اگرچه برای تولید اتیلن از نفتا، اتان، LPG و برخی منابع دیگر استفاده می‌شود اما براساس برآورد‌ها حدود ۸۲ درصد[۱] تولید جهانی اتیلن از خوراک اتان و نفتا به دست مـی‌آیـد؛ البته کانادا، خاورمیانه و ونزوئلا که گاز طبیعی ارزان و فراوان دارند، بیشتر از اتان استفاده می‌کنند و کشورهای اروپـایی و برخی از آسـیایی‌ها برای تولید اتیلن به نفتا متکی هستند.

اتیلن یکی از مهمترین محصولات تولیدی صنایع شیمیایی است و به مقدار زیاد در تولید مواد مختلف به‌کار می‌رود. مهم‌ترین‌کاربرد آن در صنایع‌ پلیمری و در تهیه لاستیک‌ها، رزین‌ها، فیبرها و الاستومرهاست.



زنجیره ارزش اتیلن





تقاضا برای اتیلن رابطه مستقیم بالایی با رشد تولید ناخالص داخلی و رشد جمعیت (به ترتیب ۸۷ و ۹۰ درصد) دارد.



۴-۲-۱ عرضه و تقاضای اتیلن در جهان

از سال ۲۰۰۰ میانگین رشد سالانه مصرف اتیلن در جهان حدود ۳ درصد بوده است که البته به علت طوفان کاترینا در سال ۲۰۰۵ و بسته شدن اکثر کارخانه‌های تولید PE در آمریکای شمالی و بحران مالی اخیر در جهان از تقاضا برای اتیلن کاسته شد و این روند رشد کاهش یافت.

کل ظرفیت تولید اتیلن در پایان سال ۲۰۱۱ در خاورمیانه ۲۷٫۷ میلیون تن در سال (۱۸ درصد از کل ظرفیت تویلد آن در جهان) برآورد شده است.

۱۱ کشور برتر تولید کننده اتیلن در این منطقه به ترتیب ظرفیت تولید عبارتند از عربستان سعودی، ایران، قطر، امارات متحده عربی، کویت ، ترکیه، لیبی، مصر، اسرائیل، عراق و الجزایر.

با اینکه در حال حاضر سرانه تقاضا برای PE در اقتصادهای در حال توسعه در مقایسه با میانگین ۳/۱۰ کیلوگرم جهان بسیار پایین می‌باشد اما این سرانه در کشورهایی همچون چین و هند همراستا با رشد GDP آنها افزایش یافته و ظرفیت مازاد را کاهش دهد.

نه تنها بالا بودن بهای مواد خام همراه با افت تقاضا موجب کند شدن رشد ظرفبت تولید در بازارهای کشورهای توسعه یافته شد، بلکه وارادات مواد ارزان قیمت از خاورمیانه نیز بسیاری از واحدهای اقتصادی را ضعیف و فعالیت تولیدکنندگان قدیمی‌تر را متوقف کرد.





۴-۳ LPG (بوتان و پروپان)

ال پی جی در پالایشگاه محصول فرعی تصفیه گاز طبیعی و پالایش نفت خام است. همچنین در فرایند افزایش اکتان بنزین نیز این ماده ارزشمند به صورت محصول جانبی حاصل می‌شود. درصد پروپان و بوتان موجود در گاز مایع( که مصرف سوختی در خودرو (کمتر) و در منازل (بیشتر) دارد) متغیر بوده بطوری که در فصل گرم پروپان کمتر و در فصل سرد پروپان بیشتر خواهد بود. معمولاً درصد پروپان در گاز مایع بین ۱۰ الی ۵۰ درصد متغیر است .

اکثر مردم به ال پی جی گاز مایع می‌گویند که در سیلندرهای قابل حمل در ایران به فروش می‌رسید. برای مصارف صنعتی از آن در مخازن بزرگتری که در محل تولیدی صنعتی نصب شده ‌است استفاده می‌شود..


۴-۳-۱ مهمترین عوامل موثر بر بازار LPG در سال‌های اخیر

بحران مالی اخبر و روند بهبود اقتصادی پس از آن، توسعه و پیشرفت‌های تکنولوژیکی که در استخراج اقتصادی نفت و گاز طبیعی به اشکال مختلف از منابع زیرزمینی تاثیر بسزایی دارند، زمانبندی پروژه‌های گدازش گاز طبیعی، روند تولید نفت خام اوپک و میزان توجه به پاک بودن صنعت پتروشیمی.

البته سردی هوا در فصل زمستان نیز بر رشد تقاضا برای این کالا تاثیر گذار بوده است.



۴-۳-۲ عرضه LPG در جهان

از آنجاکه LPG و سایر گازهای مایع از محصولات فرعی تولید و پالایش نفت و گاز طبیعی هستند. به طور کلی رویدادها و تصمیماتی که بر تولید و پالایش نفت و گاز تاثیر می‌گذارند بر عرضه LPG نسز موثر هستند.

در سطح جهانی حدود ۳۵ درصد از LPG از گازی که همراه نفت[۱] بدست نمی‌آید و ۲۴ درصد آن از گاز بدست آمده همراه نفت تولید می‌شود. ۴۱ درصد دیگر این فرآورده، محصول فرعی پالایشگاه‌هاست.[۲]

انتظار می‌رود عرضه LPG در جهان با ثبت رشد سالانه‌ای حدود ۴/۳% به ۲۹۶ میلیون تن تا سال ۲۰۱۳ برسد.

بخشی از این افزایش به بهبود تولیذ گاز همراه نفت و تقویت نرخ عملیاتی فرایند پالایش (متاثر از رشد اقتصادی در جهان) مربوط می‌شود.

تا حد زیادی تعادل در بازار به علت ظهور منابع جدید گاز شیل، LNG و پروژه‌های تولید گاز مایع بوده که عمدتاً از تولید گاز غیرهمراه نفت حاصل شده‌اند.


۴-۳-۳ تقاضا برای LPG در جهان

حدود نیمی از LPG تولید شده در جهان در بازارهای بخش مسکونی و تجاری برای ایجاد گرما و حرارت مورد نیاز برای آشپزی در خانه‌ها و مراکز تجاری مورد استفاده قرار می‌گیرد. این مصرف در بخش مسکونی-تجاری و سایر موارد تقاضا برای LPG که تا زیادی به قیمت آن حساس هستند، به عنوان تقاضای پایه[۳] در نظر گرفته می‌شوند. در واقع از آنجاکه LPG محصولی فرعی است، مکانیسم خاصی برای تعدیل عرضه آن در جهان در واکنش به تغییر در تقاضای پایه وجود ندارد.

به دلیل محدود بودن انبارهای LPG در اکثر مناطق جهان روند تقاضا برای LPG بسیار نزدیک به عرضه آن پیش رفته است. تقاضای پایه که به شدت تحت تاثیر مصرف آن در بخش مسکونی-تجاری است همراستا با رشد جمعیت به طور پیوسته و یکنواختی در حال افزایش است.

بزرگترین بازارهای مصرف LPG عبارتند از بخش مسکونی-تجاری، به عنوان ماده خام در صنعت پتروشیمی، بازار ، سوخت موتور، مصارف کشاورزی.


۴-۴ مقایسه تولید و مصرف فرآورده های نفتی در سال ۲۰۱۰



۴-۵ روند تولید و مصرف نفتا و LPG در مناطق مختلف جهان

در سال ۲۰۱۰ بیشترین سهم تولید نفتا و LPG در جهان به ترتیب متعلق به آسیا پسفیک، خاورمیانه و اروپا به ترتیب با درصد سهم ۳۴، ۱۸ و ۱۶ درصد بوده است. در این میان سهم ایران از تولید این مواد به حدود ۳ رسیده است.

بیشترین مصرف نیز در این سال به ترتیب در آسیاپسفیک، اروپا و آمریکای شمالی با ۴۸، ۱۹ و ۱۳ درصد اتفاق اقتاده است. در سال ۲۰۱۰ سهم مصرف ایران در جهان ۱٫۸۴ درصد بوده است.

روند تولید نفتا و LPG در مناطق مختلف جهان (میلیون تن)





روند مصرف نفتا و LPG در مناطق مختلف جهان (میلیون تن)

1. چشم‌انداز وضعیت صنعت پتروشیمی و مواد خام

۵-۱ صنعت پتروشیمی

با اینکه در شرایط فعلی عدم اطمینان و ابهام بالایی نسبت به شرایط اقتصاد جهانی وجود داشته و پیش‌بینی قطعی از عرضه و تقاضا در بازار مشکل به نظر می‌رسد، بعید به نظر می‌رسد قیمت کالاها رشدی مانند آنچه که در سال ۲۰۰۹ اتفاق افتاد را تجربه کنند و انتظار می‌رود از سه ماهه دوم سال ۲۰۱۲ صنعت پتروشیمی در روندی تدریجی بهبود یابد و تا سال ۲۰۱۴ به وضعیت مطلوبی برسد.

از جمله عواملی که در بهبود صنعت پتروشیمی نقش موثری خواهند داشت عمدتاً کاهش برنامه‌ها و سیاست‌های پولی انقباضی در چین و درنتیجه رشد تقاضا از سوی آن همراه با توسعه بهره‌برداری از ظرفیت‌های جدید (در مقیاس وسیع و در بلندمدت) در خاورمیانه خواهد بود.


۵-۲ نفتا

همچنان نفتا به عنوان منبعی از مواد خام قابل استفاده در تولید اولفین‌ها، آروماتیک‌ها و مواد پتروشیمی مبتنی بر متان (مخصوصاً در آسیا) نسبت به سایر مواد خام از جایگاه بالاتری برخوردار است.

فرآورده‌های پالایش شده از نفتا ۵۱ درصد از ۶۵۳ میلیون تن مواد خام مصرف‌شده در سال ۲۰۱۰ را به خود اختصاص داده‌اند. پس از آن متان و زغال سنگ به ترتیب با ۱۴ و ۱۱ درصد در رتبه‌های بعدی قرار دارند.

قرار است تا سال ۲۰۲۵ مصرف مواد خام در جهان افزایش یابد که در این میان سهم نفتا و زغال سنگ با افزایشی به ترتیب برابر ۱۰۰ و ۷۰ میلیون تن بیشتر از سایر مواد خام خواهند بود.

انتظار می‌رود نفتا همچنان اصلی‌ترین ماده خام برای تولید محصولات پتروشیمی ‌باشد چراکه به عنوان یک ماده خام بیشترین تنوع را داشته و به نظر می‌رسد در آینده نیز برای پالایشگاه‌هایی که سوخت مورد نیاز در صنعت حمل و نقل را تولید می‌کنند مورد استفاده قرار گیرد.

ظرفیت کرکینگ نفتا در جهان

۲۰۱۶ ۲۰۱۱
میانگین ظرفیت کرکرها (KMT/y) میانگین تعداد کرکرها در جهان میانگین ظرفیت کرکرها (KMT/y) میانگین تعداد کرکرها در جهان





۱۸۳۹۲ ۴۶ ۱۳۳۱۵ ۳۷
OECD
۳۶۵ ۲ ۳۶۵ ۲ آمریکای شمالی
۱۲۰۳۹ ۳۰ ۷۵۱۵ ۲۲ اروپا
۵۹۸۸ ۱۴ ۵۴۳۵ ۱۳ آسیا پسفیک
۹۲۷۰ ۳۸ ۹۰۳۷ ۳۷ غیر OECD
۱۰۲۱ ۴ ۱۰۲۱ ۴ آمریکای لاتین
۱۷۳۸ ۸ ۱۷۳۸ ۸ چین
۱۲۴۵ ۴ ۱۱۶۵ ۴ آسیا
۶۲۴ ۳ ۶۲۴ ۳ اروپای غیر OECD
۲۰۰ ۱ ۲۰۰ ۱ یوگوسلاوی پیشین
۳۴۶۳ ۱۵ ۳۴۶۳ ۱۵ FSU
۹۷۹ ۳ ۸۲۶ ۲ خاورمیانه





منبع: INTERNATIONAL ENERGY AGENCY ‐ OIL MARKET REPORT ، دسامبر ۲۰۱۱
۵-۳ اتیلن

در پی کاهش رشد اقتصاد جهانی و افت تقاضا از سوی بزرگترین مصرف‌کننده محصولات پتروشیمی در سال گذشته (چین) تقاضا برای اتیلن تنها ۳٫۲ درصد افزایش یافت. با اینحال انتظار می‌رود با بهبود مصرف چین و هند در سال‌های ۲۰۱۲، ۲۰۱۳ و ۲۰۱۴ ، تقاضا برای این محصول به ترتیب ۴، ۴٫۹ و ۵٫۲ درصد افزایش یابد.

با اینکه در سال ۲۰۰۰ سهم چین از تقاضا برای پروپیلن و پلی‌پروپیلن در جهان به ترتیب برابر ۱۳ و ۱۶ درصد بود اما در سال ۲۰۱۰ به دلیل رشد سریع اقتصادی این کشور، سهم آن تا ۲۴ و ۲۸ درصد افزایش یافت.

به علاوه قرار است ظرفیت تولید اتیلن در سال‌های ۲۰۱۲، ۲۰۱۳ و ۲۰۱۴ به ترتیب حدود ۲٫۴، ۳٫۲ و ۳٫۵ درصد رشد داشته باشد.

عرضه، تقاضا و نرخ بهره‌وری اتیلن تا سال ۲۰۱۴



در حالیکه انتظار می‌رود در پی افزایش تقاضا در اقتصادهای نوظهوری همچون چین و هند، نرخ رشد انباشته سالانه تا ۲۰۱۵ به ۸/۴ درصد برسد پیش‌بینی می‌شود حداقل نرخ رشد ظرفیت تولید (انباشته) در همین زمان تنها ۲/۱ درصد باشد.

پیش بینی رشد تقاضا برای فرآورده‌های نفتی تا سال ۲۰۱۶





-۴ روند قیمت محصولات پتروشیمی و پیش بینی آن تا سال ۲۰۱۴

دلار بر تن ۲۰۰۳ ۲۰۰۴ ۲۰۰۵ ۲۰۰۶ ۲۰۰۷ ۲۰۰۸ ۲۰۰۹ ۲۰۱۰ ۲۰۱۱* ۲۰۱۲* ۲۰۱۳* ۲۰۱۴*
اتیلن ۴۷۵ ۹۱۹ ۸۹۷ ۱,۱۳۶ ۱,۱۵۳ ۱,۱۹۱ ۸۴۴ ۱,۱۱۲ ۱,۲۳۰ ۱,۲۳۵ ۱,۴۳۸ ۱,۵۳۲
پروپیلن ۵۷۱ ۸۴۶ ۹۵۵ ۱,۱۲۳ ۱,۱۵۲ ۱,۲۶۱ ۸۷۶ ۱,۱۳۰ ۱,۴۲۰ ۱,۴۲۵ ۱,۴۵۸ ۱,۵۲۲
بوتادین ۵۶۵ ۶۶۴ ۹۲۹ ۱,۰۵۴ ۱,۱۶۷ ۲,۰۰۶ ۹۶۲ ۱,۸۱۲ ۲,۹۵۰ ۲,۶۵۵ ۲,۷۳۸ ۲,۵۸۲
بنزن ۴۵۹ ۸۲۱ ۸۴۲ ۸۸۵ ۱,۰۳۹ ۹۹۲ ۶۹۷ ۹۲۷ ۱,۱۰۰ ۱,۱۵۵ ۱,۲۸۸ ۱,۳۸۲
تولوئن ۴۵۳ ۶۴۷ ۶۹۶ ۸۴۶ ۸۷۰ ۹۴۰ ۷۰۶ ۸۵۳ ۱,۰۲۷ ۱,۰۸۱ ۱,۲۱۴ ۱,۳۰۹
زایلین ۴۱۱ ۵۶۷ ۶۸۲ ۸۷۹ ۸۹۵ ۹۶۰ ۷۰۱ ۸۶۲ ۱,۱۶۵ ۱,۲۰۵ ۱,۳۵۸ ۱,۴۱۰
پلی اتیلن سنگین (HDPE) ۶۳۶ ۹۵۹ ۱,۰۳۲ ۱,۲۳۳ ۱,۳۵۰ ۱,۴۸۴ ۱,۱۲۸ ۱,۲۰۴ ۱,۳۷۰ ۱,۴۰۵ ۱,۵۸۸ ۱,۶۸۲
یا پلی اتیلن سبک (LDPE) ۶۸۷ ۱۰۹۸ ۱۱۱۵ ۱,۲۲۸ ۱,۴۳۰ ۱,۵۷۵ ۱۱۵۱ ۱,۴۴۹ ۱,۶۵۰ ۱,۶۵۵ ۱,۷۵۸ ۱,۸۲۲
پلی اتیلن سبک خطی (LLDPE) ۶۲۹ ۹۶۱ ۱,۰۵۷ ۱,۲۲۱ ۱,۳۳۴ ۱,۴۸۶ ۱,۱۳۳ ۱,۲۸۷ ۱,۳۷۰ ۱,۳۸۵ ۱,۵۳۸ ۱,۶۳۲
پلی پروپیلن (PP) ۷۲۱ ۹۶۶ ۱۰۶۲ ۱,۲۳۰ ۱,۳۲۷ ۱,۴۷۰ ۱۰۷۳ ۱,۳۲۹ ۱,۶۲۰ ۱,۶۲۵ ۱,۷۲۸ ۱,۷۹۲
استایرن منومر (SM) ۶۹۷ ۱,۰۳۳ ۱,۰۳۳ ۱,۲۱۷ ۱,۳۰۰ ۱,۲۶۰ ۹۶۹ ۱,۲۲۳ ۱,۴۵۰ ۱,۴۲۵ ۱,۵۲۸ ۱,۵۹۲
پلی استایرن (PS) ۷۹۷ ۱۱۶۸ ۱۱۶۹ ۱,۲۴۸ ۱,۴۳۵ ۱,۴۱۳ ۱۰۵۴ ۱,۳۳۷ ۱,۵۳۰ ۱,۴۹۹ ۱,۵۴۴ ۱,۵۹۱
آکریلو نیتریل (AN) ۸۴۲ ۱,۰۹۳ ۱,۳۳۸ ۱,۴۹۵ ۱,۷۴۸ ۱,۸۵۲ ۱,۲۱۶ ۲,۱۸۹ ۲,۴۱۴ ۲,۴۲۲ ۲,۴۷۸ ۲,۵۸۸
اکریلو نیتریل بوتادین استایرین (ABS) ۹۲۸ ۱۲۷۵ ۱۴۰۸ ۱,۵۲۷ ۱,۷۰۱ ۱,۸۴۸ ۱۳۵۷ ۱,۹۶۴ ۲,۲۰۰ ۲,۲۰۰ ۲,۳۱۰ ۲,۴۲۶
اتیلن دی کلراید (EDC) ۲۷۸ ۳۹۷ ۳۶۱ ۳۰۱ ۳۹۵ ۳۸۶ ۳۴۸ ۴۹۵ ۴۷۵ ۴۸۵ ۵۰۹ ۵۳۴
پلی وینیل کلراید (PVC) ۶۳۰ ۸۸۰ ۸۱۱ ۸۲۱ ۹۳۰ ۱,۰۲۲ ۷۸۰ ۹۶۲ ۱,۱۰۰ ۱,۱۲۲ ۱,۱۷۸ ۱,۲۳۷
پارازایلین (PX) ۶۲۰ ۸۱۲ ۹۰۶ ۱,۱۶۰ ۱,۱۴۲ ۱,۱۸۰ ۹۹۰ ۱,۰۵۸ ۱,۵۶۴ ۱,۵۹۲ ۱,۶۹۴ ۱,۶۸۲
اتیلن گلایکول (EG) ۶۵۶ ۹۴۱ ۸۶۸ ۸۵۲ ۱,۱۰۶ ۹۴۰ ۶۳۰ ۸۸۰ ۱,۱۹۸ ۱,۲۴۱ ۱,۳۱۴ ۱,۳۶۳
پلی ترفتالات اسید (PTA) ۵۷۶ ۷۱۳ ۸۱۶ ۹۱۴ ۹۰۶ ۹۷۹ ۷۹۴ ۹۶۵ ۱,۲۷۰ ۱,۱۹۴ ۱,۲۳۸ ۱,۲۳۲
بوتادین رابر (BR) ۱۰۰۶ ۱۲۵۶ ۱۶۴۲ ۱,۶۳۸ ۱,۶۵۱ ۲,۸۴۹ ۱۵۰۰ ۲,۵۸۳ ۳,۸۴۴ ۳,۴۵۹ ۳,۵۶۷ ۳,۳۶۴
استایرین بوتادین رابر (SBR) ۹۵۰ ۱,۲۱۷ ۱,۵۲۰ ۱,۵۲۴ ۱,۵۹۰ ۲,۳۱۳ ۱,۴۴۲ ۲,۱۱۱ ۳,۲۹۶ ۲,۹۶۶ ۳,۰۵۸ ۲,۸۸۵
* : پیش بینی










منبع : Thomson Reuters, Woori I&S Research Center estimates ، دسامبر ۲۰۱۱

۵-۵ روند حاشیه سود و ارزش افزوده محصولات پتروشیمی نسبت به ماده خام آنها و پیش بینی تا سال ۲۰۱۴

دلار بر تن ۲۰۰۳ ۲۰۰۴ ۲۰۰۵ ۲۰۰۶ ۲۰۰۷ ۲۰۰۸ ۲۰۰۹ ۲۰۱۰ ۲۰۱۱* ۲۰۱۲* ۲۰۱۳* ۲۰۱۴*
اتیلن-نفتا ۲۰۲ ۵۴۳ ۴۲۵ ۵۶۸ ۴۶۵ ۳۷۵ ۲۹۷ ۳۹۴ ۲۸۰ ۲۸۰ ۴۰۰ ۴۵۰
پروپیلن-نفتا ۲۹۸ ۴۷۱ ۴۸۳ ۵۵۴ ۴۶۴ ۴۴۶ ۳۲۹ ۴۱۱ ۴۷۰ ۴۷۰ ۴۲۰ ۴۴۰
بوتادین-نفتا ۲۹۲ ۲۸۹ ۴۵۷ ۴۸۶ ۴۷۹ ۱,۱۹۱ ۴۱۶ ۱,۰۹۴ ۲,۰۰۰ ۱,۷۰۰ ۱,۷۰۰ ۱,۵۰۰
بنزن-نفتا ۱۸۶ ۴۴۵ ۳۷۰ ۳۱۷ ۳۵۰ ۱۷۶ ۱۵۱ ۲۰۸ ۱۵۰ ۲۰۰ ۲۵۰ ۳۰۰
تولوئن- نفتا ۱۸۰ ۲۷۲ ۲۲۴ ۲۷۸ ۱۸۲ ۱۲۴ ۱۶۰ ۱۳۵ ۷۷ ۱۲۷ ۱۷۷ ۲۲۷
زایلین-نفتا ۱۳۸ ۱۹۲ ۲۱۰ ۳۱۱ ۲۰۷ ۱۴۴ ۱۵۵ ۱۴۳ ۲۲۶ ۲۵۰ ۳۲۰ ۳۲۸
HDPE-نفتا ۳۶۲ ۵۸۴ ۵۶۰ ۶۶۵ ۶۶۱ ۶۶۹ ۵۸۱ ۴۸۶ ۴۲۰ ۴۵۰ ۵۵۰ ۶۰۰
LDPE-نفتا ۴۱۳ ۷۲۳ ۶۴۳ ۶۶۰ ۷۴۲ ۷۵۹ ۶۰۴ ۷۳۱ ۷۰۰ ۷۰۰ ۷۲۰ ۷۴۰
LLDPE-نفتا ۳۵۵ ۵۸۵ ۵۸۵ ۶۵۳ ۶۴۵ ۶۷۱ ۵۸۷ ۵۶۸ ۴۲۰ ۴۳۰ ۵۰۰ ۵۵۰
حاشیه سود PP ۱۵۰ ۱۲۰ ۱۰۷ ۱۰۸ ۱۷۵ ۲۰۸ ۱۹۷ ۱۹۹ ۲۰۵ ۲۰۰ ۲۷۰ ۲۷۰
SM-نفتا ۴۲۴ ۶۵۸ ۵۶۱ ۶۴۹ ۶۱۲ ۴۴۴ ۴۲۲ ۵۰۴ ۵۰۰ ۴۷۰ ۴۹۰ ۵۱۰
حاشیه سود ABS ۲۳۸ ۳۲۳ ۳۴۶ ۳۰۳ ۳۵۱ ۳۲۸ ۳۵۲ ۴۲۵ ۲۵۷ ۳۲۸ ۳۵۲ ۴۳۸
PVC-نفتا ۳۵۷ ۵۰۵ ۳۳۹ ۲۵۳ ۲۴۱ ۲۰۶ ۲۳۴ ۲۴۳ ۱۵۰ ۱۶۷ ۱۴۰ ۱۵۵
PX-نفتا ۳۴۷ ۴۳۷ ۴۳۴ ۵۹۱ ۴۵۴ ۳۶۴ ۴۴۴ ۳۴۰ ۶۱۴ ۶۳۷ ۶۵۶ ۶۰۰
EG .65-نفتا ۴۷۹ ۶۹۷ ۵۶۲ ۴۸۲ ۶۵۸ ۴۰۹ ۲۷۵ ۴۱۴ ۵۸۰ ۶۲۰ ۶۴۰ ۶۶۰
PTA-نفتا ۱۶۱ ۱۶۸ ۲۰۹ ۱۳۷ ۱۴۱ ۱۸۸ ۱۳۰ ۲۵۶ ۲۲۲ ۱۲۷ ۱۰۳ ۱۰۵
BR-بوتادین ۶۳۹ ۸۲۵ ۱,۰۳۸ ۹۵۲ ۸۹۳ ۱,۵۴۵ ۸۷۵ ۱,۴۰۵ ۱,۹۲۶ ۱,۷۳۳ ۱,۷۸۷ ۱,۶۸۶
SBR-بوتادین ۵۸۳ ۷۸۵ ۹۱۶ ۸۳۹ ۸۳۲ ۱,۰۰۹ ۸۱۶ ۹۳۳ ۱,۳۷۸ ۱,۲۴۰ ۱,۲۷۹ ۱,۲۰۶
* : پیش بینی










منبع : Thomson Reuters, Woori I& Research Center estimates ، دسامبر ۲۰۱۱

1. منابع

1. صنایع پائین دستی پتروشیمی، صدیقه خوشه چین بهار
2. The Future of Natural Gas, COMMITTEE ON ENERGY AND NATURAL RESOURCES UNITED STATES SENATE, July 19, 2011
3. Global refining capacity, www.gasandoil.com, Mar 30, 2011
4. Global Chemical Industry Outlook, 13th International Conference , INDIAN Petrochem – november 2011
5. Oil Market and Price Outlook Report, November 2011
6. Middle Eastern petrochemical industry strategy and Japan’s role, CHEMISTRY & CHEMICAL INDUSTRY, January 2012
7. Ethylene Global Demand-Supply Scenario, Edelweiss, August, 2011
8. FEEDSTOCK OPTIONS FOR THE PETROCHEMICAL INDUSTRY , chemsystems, november 2011
9. The Great NGL Surge, Market Report, November 2011
10. Feedstock sources, ehow.com
11. ۲۰۱۲ Global Energy Outlook, platts, December 2011
12. Petrochemical Industry, Industry Analysis, woori investment & securities, Dec 2011
13. INTERNATIONAL ENERGY AGENCY , OIL MARKET REPORT, DECEMBER 2011
14. Worldwide Gas Processing: Global LPG markets begin recovery from recession, www.ogj.com, 2010

And other sites:



http://eng.yncc.co.kr, http://naft.itan.ir, http://en.wikipedia.org (Upstream (petroleum industry)), http://fa.wikipedia.org, http://www.commbank.com.au , http://www.businessdictionary.com , http://www.petronet.ir, http://eng.yncc.co.kr , http://chemical.ihs.com, http://www.eni.com , http://www.chemsystems.com , http://www.iran-eng.com , http://www.tabnak.ir, http://shana.ir , http://www.icis.com/ , http://www.eoearth.org , http://www.ehow.com , http://www.ogj.com , http://www.zacks.com , http://www.gasandoil.com , http://www.plastemart.com



منبع:انجمن مهندسی شیمی