ایمنیِ بیمار، مراکز درمانی و تجهیزات پزشکی

به طور قطع در مقایسه با سایر بخشهای خدماتی و صنعتی، بخش سلامت، یکی از پرخطرترین بخشها است، با این حال نحوه نگاه به خطا و اشتباه در این بخش با سایر بخشها متفاوت است. در صنعت، سیستمها به نحوی طراحی شدهاند که از وقوع خطا جلوگیری کنند یا از شدت عواقب خطاهای انسانی بکاهند. با این حال در بخش سلامت این دید وجود دارد که انسان کامل است و جایی برای جائزالخطا بودن انسان در نظر گرفته نشده است.
سازمان جهانی بهداشت معتقد است که میلیونها بیمار در سرتاسر جهان سالانه از ناتوانی، آسیب یا مرگ ناشی از مراقبت غیر ایمن رنج میبرند. عفونتهای مرتبط با مراقبت بهداشتی، تشخیصهای اشتباه، تأخیر در درمان، آسیب ناشی از استفاده نامناسب وسایل پزشکی و حوادث ناخواسته در نتیجه ی خطاهای دارویی از علل شایع آسیبهای قابل پیشگیری به بیماران هستند (در ایران نیز، پژوهشها نشان داده است که وضعیت تجویز دارو مناسب نیست و تداخل دارویی زیادی در نسخهها وجود دارد). لذا میتوان گفت که تامین ایمنی بیمار یک استراتژی مهم در حوزه ی سلامت است که با به کارگیری دانش و روشهای علمی به روز برای دستیابی به سیستم ارائه مراقبتهای درمانی قابل اعتماد و صحیح تلاش میکند. به عبارتی دیگر ایمنی بیمار همان اجتناب، پیشگیری و بهتر شدن نتایج نامطلوب یا آسیب ناشی از فرآیند مراقبت سلامت است و میتوان از آن به عنوان یکی از مؤلفههای اصلی کیفیت خدمات سلامت نام برد.
انجمن پزشکی آمریکا شش هدف را برای افزایش کیفیت در سیستمهای بهداشتی درمانی درنظرگرفته است که شامل ایمنی بیمار، محور قرار دادن بیمار، اثربخشی، سودمندی، به موقع بودن و عدالت در ارائه ی خدمات است. در همین راستا نیز مراکز بهداشتی درمانی باید برای حاکم کردن ایمنی بیمار در سیستمهای خود گامهای موثری نظیر موارد زیر بردارند:

 ایجاد فرهنگ ایمنی
 هدایت و حمایت از کارکنان
 نهادینه کردن مدیریت ریسک در سازمان
 تشویق گزارش خطاها
 استفاده از تجارب و نظرات بیماران و جامعه
 یادگیری و به اشتراک گذاری تجارب و درسها
 ارائه راه حلهای اجرائی برای جلوگیری از آسیب

در مورد فرهنگ ایمنی بیمار میتوان گفت، یکی از عواملی که نقش مؤثری در ارتقای سطح ایمنی بیمار در مراکز بهداشتی درمانی دارد، وجود فرهنگ ایمنی بیمار دراین مراکز است. فرهنگ به مجموعه ای از باورها، عقاید و ارزشهای گروهی افراد گفته می شود که در رفتار آنها متجلی می شود. در واقع فرهنگ ایمنی بیمار، نشان دهنده میزان اولویت ایمنی بیماران از نظر کارکنان در بخش و سازمان محل کار آنها است. مواردی از قبیل عدم پنهان سازی خطاها و حوادث و آشکار سازی آنها، آموزش کارکنان در زمینه امنیت بیمار، وجود سیستم گزارش دهی انواع خطاها، استفاده از دادههای سیستم گزارش دهی در جهت بهبود فرآیندها، کاهش سرزنش افراد، وجود کار تیمی، ارتباطات شفاف بین واحدها و بخشها و همکاری آنها با یکدیگر در جهت منافع بیمار و توجه رهبری سازمان به امنیت از خصائص بارز چنین فرهنگی هستند.
لازم به ذکر است که سازمان جهانی بهداشت هم برای دستیابی به ایمنی هر چه بیشتر بیمار از ابتکار “بیمارستان دوستدار ایمنی بیمار” استفاده کرده است که این برنامه اجرای مجموعه ای از استانداردهای ایمنی بیمار را در بیمارستانها در برمیگیرد. تحقق این استانداردها این اطمینان را ایجاد میکند که ایمنی بیمار به عنوان یک اولویت ضروری پذیرفته شده و بیمارستان و کارکنان بهترین عملکرد را در این راستا دارند. به طور خلاصه باید گفت هدف نهایی این برنامه، ارتقای سطح ایمنی بیمار در بیمارستانها و ایجاد شرایطی است که منجر به خدمات ایمنتر و متعاقباً محافظت جامعه از آسیبهای قابل اجتناب و کاهش عوارض ناخواسته در محیط بیمارستان شود.
در نتیجه باید گفت که ایمنی بیمار یک دغدغه جهانی در زمینه سلامت است و خدمات غیر ایمن در عرصه سلامت همچنان یک معضل جهانی گسترده به شمار میآید؛ مطالعات مختلف و گزارشات سازمان جهانی بهداشت نشان دادهاند که در سطح دنیا به طور متوسط ۱۰% بیمارانی که در مراکز درمانی بستری میشوند به شکلی دچار یک رویداد با درجات مختلف شده و آسیب میبینند این در حالی است که ۵۰% موارد مذکور قابل پیشگیریاند. علاوه بر آسیبهای کاملا غیر قابل جبران انسانی، مراقبت غیر ایمن، هزینههای اقتصادی سنگینی را نیز تحمیل کند. چنین تخمین زده میشود که بین ۵ تا ۱۰ % هزینه ها در سیستمهای بهداشتی در نتیجه ی فعالیتهای غیر ایمن و آسیب رساندن به بیمار به وجود میآید. لذا ضروری است که در سطوح مختلف، برنامهها و دستورالعملهایی جهت حفظ و ارتقاء ایمنی بیمار به اجرا گذاشته شود تا بدین ترتیب به طور قابل ملاحظهای باعث بهبود کیفیت عملکرد شود.



ایمنی در تجهیزات پزشکی
از یک دستگاه پزشکی انتظار میرود که نه تنها قابل اطمینان بلکه ایمن باشد. بدین معنا که هرگز نباید به صورتی عمل کند یا دچار نقص در عملکرد باشد که برای کاربر یا بیمار مضر باشد. خطاهای انسانی در حوزه تجهیزات پزشکی تبدیل به مسئله مهمی شده است زیرا علت بیش از ۵۰% کل مشکلات فنی تجهیزات پزشکی خطاهای کاربر است. علاوه بر این خطاهای انسانی در ۹۰% حوادث به طور کلی و در حوزه تجهیزات پزشکی نقش دارد.
امروزه تجهیزات پزشکی کمک بزرگی در امر تشخیص، درمان و آموزش و پژوهش پزشکی برای متخصصان، جراحان، پزشکان، پرستاران، کارشناسان بخشهای تشخیصی و درمانی هستند و هر ساله سهم عمده ای از هزینه بیمارستانها (سالیانه حدود ۵ تا ۱۵ درصد) به خرید تجهیزات پزشکی ( مانند دستگاههای رادیولوژی، دستگاه اتوآنالیزر آزمایشگاهی، میکروسکوپهای جراحی، مانیتورهای اتاق عمل، مانیتورهای آی. سی. یو و سی .سی .یو، ونتیلاتورها، ماشینهای بیهوشی، الکتروشوک، الکترو کوتر و غیره) از داخل و خارج کشور اختصاص می یابد. به طوری که تجهیزات پزشکی موجود در مراکز بهداشتی و درمانی، بیمارستانها، دانشکدهها و دانشگاههای علوم پزشکی بیش از سی درصد از منابع بخش بهداشت و درمان کشور را شامل میشود.
ایمنی تجهیزات پزشکی به معنای صفر شدن احتمال بروز خطر نیست بلکه دستگاه ایمن، دستگاهی است که احتمال بروز خطر در کاربری آن با در نظر گرفتن منافع آن منطقی باشد. به بیان دیگر کلیه افرادی که در نظام توسعه و ارائه تجهیزات پزشکی مشارکت دارند موظف به حفظ موازنه میان منافع و خطرات بوده و باید از توسعه، آزمایش، تولید، برچسب گذاری، تجویز، توزیع و کاربری تجهیزات با رویکرد دستیابی به حداکثر منافع و حداقل خطرات اطمینان حاصل شود. آمار سالیانه حوادث منجر به مرگ و میر به دلیل استفاده از تجهیزات پزشکی، در کشورهایی که از روشهای ایمن و پیشرفته برخوردارند، یک نفر در هر یک میلیون نفر برآورد میشود و بیشترین حوادث هم در محیطهای مجهز به وسایلی با تکنولوژی پیشرفته، نظیر اتاق عمل، بخش مراقبتهای ویژه و بیهوشی روی میدهد. برای استفاده مطمئن از دستگاههای پیشرفته توسط کارکنان و برای پرهیز از هرگونه عدم اطمینانی که میتواند سبب نگرانی و اضطراب بیماران شود، لازم است کارکنان بخش خدمات سلامت پیش از هر چیز نسبت به مسئولیتهای خود آگاهی کامل داشته باشند.

خطرات تجهیزات پزشکی
همانطور که پیشتر هم گفته شد تجهیزات پزشکی میتوانند به طور بالقوه موجب بروز خطراتی برای بیمار، کاربر یا پرسنل سرویس و نگهداری شود. بسیاری از این خطرات برای طیف وسیعی از تجهیزات مشترک و برخی مختص گروه خاصی از تجهیزات هستند. از جمله این خطرات میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
خطرات مکانیکی: همه انواع تجهیزات پزشکی میتوانند موجب بروز خطرات مکانیکی شوند. این خطرات میتواند شامل تنظیمات غیر ایمن تا عدم استقرار مناسب و ثابت نکردن چرخهای ترالی تجهیزات باشد که ممکن است مانع عملکرد درست وسیله یا موجب بروز حوادث در مرکز شود.
خطر آتش سوزی یا انفجار : کلیه تجهیزاتی که از نیروی برق استفاده میکنند میتوانند در صورت بروز اشکالاتی مانند اتصال کوتاه خطر آتش سوزی ایجاد کنند. در برخی محیطها این آتش سوزی میتواند موجب انفجار شود. همچنین استفاده از گازهای طبی میتواند موجب بروز این امر شود.
فقدان عملکرد : از آنجا که بسیاری از تجهیزات پزشکی حمایت کننده حیات یا کنترل کننده علائم حیاتی هستند، عدم کارکرد آنها میتواند منجر به خطرات جانی شود.
خروجی بیش از حد یا ناکافی: لازمه عملکرد درست یک وسیله پزشکی این است که خروجی مورد انتظار را ارائه دهد. به عبارتی هنگامی که دستگاهها درست عمل نمی کنند، جلوگیری از بروز خطا سختتر میشود. خروجی بسیار بالا مثلا در یک دستگاه دیاترمی میتواند خطرناک باشد. همچنین خروجی بسیار پایین میتواند موجب درمان ناکافی و درنهایت تاخیر در بهبود بیمار، آسیب یا حتی خطر مرگ برای بیمار شود. این امر اهمیت کالیبراسیون درست را نشان میدهد.
عفونت: تجهیزات پزشکی که به درستی ضدعفونی نشدهاند میتوانند موجبات انتقال میکروارگانیزمها را از فردی به فرد دیگر فراهم کنند. در این مورد بیماران، پرسنل پرستاری و سرویس کنندگان تجهیزات به طور بالقوه در خطرند.
کاربری نادرست: کاربری نادرست تجهیزات یکی از متداول ترین علل حوادث ناگوار مرتبط با تجهیزات پزشکی است که در نتیجه آموزش ناکافی ایجاد میشود.
خطر قرار گیری در معرض جریانهای الکتریکی: کلیه تجهیزات الکتریکی به طور بالقوه افراد را در معرض جریانهای الکتریکی قرار میدهند. در مورد تجهیزات پزشکی الکتریکی این خطر بیشتر است زیرا به بیمار متصلند و از عوامل حفاظت طبیعی که در شرایط عادی وجود دارد بیبهرهاند. به عنوان مثال برای اجتناب از خطر خروجی بیش از حد دستگاههای دیاترمی باید شناخت کافی از روشهایاندازه گیری توان رادیوفرکانسی وجود داشته باشد.
خطاهای پزشکی علاوه بر ایجاد آسیب و ناتوانی، میتواند منجر به افزایش مدت بستری، اقدامات اضافی، پذیرشهای اضافی و افزایش هزینههای درمانی شود. به همین دلیل، امروزه کاهش و حذف این خطاها و افزایش ایمنی مراقبت به یک اولویت جهانی تبدیل شده است. در این راستا، بهترین راه برای پیشگیری از خطاهای پزشکی، شناسایی خطاها، شناسایی علل ریشه ای و سیستمی خطاها، یادگیری از آنها و اصلاح سیستم مراقبت در راستای جلوگیری از تکرار این خطاها است. به عبارتی، سازمانهای مراقبت بهداشتی باید ضمن شناسایی وقایع تهدید کننده ایمنی بیمار و خطاهای پزشکی، به تحلیل آنها بپردازند و بر اساس آن فرصتهای بهبود را شناسایی و برنامههای بهبود را اجرا کنند.



منبع : مهندس احسان درخشان – ماهنامه مهندسی پزشکی