احترام امام رضا علیه السلام نسبت به فرزندش امام جواد علیه السلام بدون شک هر انسانی در هر مقطع سنی، با توجه به برداشتی که از ارزش و منزلت خویش دارد، برای خود احترام و شخصیت قائل است. هر انسانی خود را دوست دارد و دوست دارد که مورد احترام دیگران واقع شود. کودک و نوجوان نیز هر چند به رشداجتماعی و عقلانی کافی نرسیده اند؛ اما برای خود احترام قائل اند. رفتار احترام آمیز پدر و مادر و مربیان نقش موثری در تربیت و رشد فرزندان دارد. امام رضا علیه السلام برای فرزندشان، امام جواد علیه السلام ، احترام بسیار قائل بودندو از این شیوه موثر در تربیت فرزند بسیار بهره می برد. محمدبن ابی عباد، که امور نگارشی حضرت رضا علیه السلام را به عهده گرفته بود، می گوید: حضرت رضا علیه السلام همواره از فرزند بزرگوارش محمد با کینه ـ که نزد عرب علامت بزرگداشت و احترام است ـ نام می برد و می فرمود: ابوجعفر به من چنین نوشت و من به ابوجعفر چنین نوشتم. با آنکه امام جواد علیه السلام در مدینه به سر می برد و کودکی بیش نبود، حضرت رضا علیه السلام وی را بسیار احترام می کرد و نامه هایی را که از حضرت جواد علیه السلام به وی می رسید، با کمال بلاغت و نیکویی پاسخ می داد.
امام رضا علیه السلام و مسئله نظارت از راه دور در تربیت فرزندان بی تردید، کودکان و نوجوانان بهره کمتری ازتجربه دارند و بدین سبب به نظارت و کمک پدر و مادر نیازمندترند. نظارت مستمر و حساب شده بر وضعیت اخلاقی، تحصیلی و رفتاری فرزند ضرورتی انکارناپذیر در امر تربیت است. البته این نظارت باید منطقی و حتی الامکان غیرمستقیم باشد. نکته مهم این است که نظارت به اوقات حضور پدر و مادر، در کانون خانواده اختصاص ندارد؛ بلکه حتی وقتی پدر برای مدتی از خانواده فاصله می گیرد و حضور فیزیکی ندارد، باید همچنان از وضعیت فرزندانش آگاه باشد و برکار آنها نظارت کند. سفارش های پیش از مسافرت و مکاتبه با فرزند در طول سفر، امری ضروری و کارساز است. حضرت رضا علیه السلام که به سبب ستم فرمانروایان ناگزیر مدتی دور از وطن و خانواده به سربرد، به شکل های گوناگون همچون نامه و پیام های شفاهی، از دور بر وضعیت فرزندش جواد علیه السلام نظارت می کرد و راهنمایی های لازم را به وی ارائه می داد؛ چنان که پیش از رفتن به خراسان به فرزندانش آنچه شایسته می نمود، سفارش کرد.
امام رضا علیه السلام و تقویت قدرت رهبری امام جواد علیه السلام پدر و مادر باید علاوه بر نظارت صحیح و حساب شده، به تدریج زمینه استقلال را در فرزندانشان به وجود آورند و با واگذاری مسئوولیت به آنان، قدرت اداره زندگی را در آنها تقویت کنند. از نکات بسیار زیبا در شیوه تربیتی امام رضا علیه السلام توجه به این مهم است. آن حضرت به خوبی برای فرزندش جواد علیه السلام آینده نگری فرمود و چون می دانست فرزندش در نوجوانی مسئوولیت بزرگ رهبری جامعه اسلامی رابه عهده می گیرد، با واگذاردن مسئوولیت ها به وی قدرت مدیریت و رهبری را در او تقویت کرد. امام هشتم علیه السلام ، هنگامی که در مدینه بود، اداره امور خویش را عملاً به فرزندش وانهاد و حضرت جواد علیه السلام ، با این که نوجوان بود، به خوبی از عهده این امر برآمد. حنان بن سدیر می گوید: حضرت جواد علیه السلام با این که نوجوان بود، پیوسته اداره امور حضرت رضا علیه السلام را در مدینه به عهده داشت.
نیایش امام رضا علیه السلام شیخ صدوق از ابراهیم بن عباس نقل می کند که: حضرت رضا علیه السلام شب ها کم می خوابید و بیشتر بیدار می ماند. اکثر شب هایش را از اول شب تا صبح احیا می داشت و به عبادت و نیایش می پرداخت وحتی اهل منزل خود را به نماز شب وامی داشت. شیخ صدوق در جای دیگر از رجاء بن ابی ضحاک نقل می کند که گفت: مأمون به من مأموریت داد تا حضرت رضا علیه السلام رابه اجبار از مدینه به مرو بیاورم تاتحت نظر باشد. دستور داشتم از راه مخصوصی امام را بیاورم و وی را از قم عبور ندهم که مرکز شیعیان بود و احتمال شورش می رفت. شب و روز می بایست به نگهبانی از آن حضرت مشغول باشم. از مدینه تامرو با حضرت بودم. به خدا سوگند، کسی را مانند او در تقوا و کثرت ذکر خدا و خوف از او در تمام اوقات ندیدم. او سپس به تفصیل، کیفیت ادای نمازها و ذکرها و راز و نیازهای حضرت را شرح می دهد.
امام رضا علیه السلام و اطاعت از ولی امر اساسا تمامی ائمه اطهار علیه السلام تا قبل از رسیدن به مقام امامت، مطیع ترین فرد نسبت به ولی امر خویش بوده اند. امام کاظم علیه السلام فرموده اند: «علی، پسرم، بزرگ ترین فرزند من است و سخنانم را شنواتر و فرمانم را مطیع تر است». اینک ما که در زمان غیبت حضرت ولی عصر(عج) به سر می بریم، نیز باید با تمام توان خویش از ولایت فقیه ـ که منصب نمایندگی از جانب حضرت حجت علیه السلام است ـ پاسداری کنیم. چه بسیار دور از حقیقت اند آنان که با طرح شبهات کودکانه می خواهند اصل ولایت فقیه را زیر سؤال برند، در صورتی که اطاعت ازولی فقیه در زمان غیبت، مورد تصریح معصومان علیهم السلام قرار گرفته است و حضرت امام خمینی(ره) نیز به تفصیل در کتاب ولایت فقیه به شرح آن پرداخته اند. ایشان می فرمایند: «همان طور که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله مأمور اجرای احکام و برقراری نظامات اسلام بود و خداوند او را رئیس و حاکم مسلمین قرار داده و اطاعتش را واجب شمرده است، فقهای عادل هم بایستی رییس و حاکم باشند و اجرای احکام کنند و نظام اجتماعی اسلام رامستقر گردانند».
دانش امام رضا علیه السلام شیخ طبرسی، از دانشمندان قرن ششم، نقل می کند که: «امام کاظم علیه السلام همواره به فرزندان خویش می فرمود: این برادر شما، علی بن موسی، عالم آل محمد است. پس از وی در مورد دین خود بپرسید و آنچه را به شما تعلیم می دهد را حفظ کنید؛ چرا که از پدرم امام رضا علیه السلام چندین بار شنیدم که می فرمود: عالم آل محمد از نسل توست و ای کاش او را درک می کردم». شیخ طبرسی همچنین از هروی نقل کرده است که «هیچ کس را دانشمندتر از علی بن موسی الرضا علیه السلام ندیدم و هیچ دانشمندی نیز وی را ندید، مگر این که همانند من به فضل و دانش او شهادت داد».
امر به معروف ونهی از منکر در کلام امام رضا علیه السلام طبق تصریح آیات قرآن و روایات اهل بیت علیهم السلام ، امر به معروف و نهی از منکر از اهمیت ویژه ای برخوردار است و اصولاً سایر واجبات به واسطه آن برپا می شوند. امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرموده است: «امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید که در غیر این صورت، ستمگران بر شما مسلط می گردند و آنگاه هر قدر هم دعا کنید اجابت نمی شود». حضرت رضا علیه السلام در مقاطع مختلف زندگی خویش توانست سیاست های باطل زمامداران ستمگر زمان خویش را نقش بر آب کند و چهره حق و حققت را بنمایاند. امر به معروف و نهی از منکر به حدی در زندگی آن حضرت بارز بود که یکی از مهم ترین علل شهادت حضرت رضا علیه السلام محسوب می شود. همچنین درباره عذاب تارکان امر به معروف و نهی از منکر، مرحوم شیخ کلینی، حدیثی از امام رضا علیه السلام نقل کرده که در آن، حضرت از قول رسول خدا(ص) فرموده است: زمانی که امت من نسبت به امر به معروف و نهی از منکر سهل انگاری کنند و مسئوولیت را به گردن یکدیگر اندازند و هر کس منتظر این باشد که دیگری آن را انجام دهد، در این صورت باید منتظر عذاب الهی باشند و این کار آنها به منزله اعلام جنگ با خداست.
فروتنی مرحوم شیخ صدوق به نقل از یکی از معاصران حضرت رضا علیه السلام می نویسد: چون سفره انداخته می شد، غلامانش حتی دربان و نگهبان نیز با او سر یک سفره می نشستند. مرحوم ابن شهر آشوب نیز می گوید: روزی امام رضا علیه السلام وارد حمام شد. مردی که حضرت را نمی شناخت از وی درخواست کرد تا او را کیسه کشد. امام علیه السلام نیز پذیرفت و مشغول شد. حاضران حضرت را به آن مرد معرفی کردندو او با کمال شرمندی از حضرت پوزش خواست. اما حضرت رضا علیه السلام او را آرام کرد و به کار خود ادامه داد. همچنین مرحوم کلینی نقل می کند: شبی امام رضا علیه السلام مهمان داشت. در حین صحبت، چراغ دچار نقص شد. مهمان خواست آن را اصلاح کند، ولی حضرت اجازه ندادو خود به اصلاح آن پرداخت. مساوات مرحوم علامه مجلسی نقل کرده است که مردی از اهالی بلخ گفت: در سفر خراسان با حضرت رضا علیه السلام همراه بودم. به دستور وی سفره را انداختند و خدمتکاران و غلامان، چه سیاهان و چه غیر ایشان، همگی را بر سر یک سفره نشاند. به امام عرض کردم: فدایت شوم، خوب بودبرای اینها سفره جداگانه ای می انداختید. حضرت فرمود: ساکت باش. پروردگار همه یکی است، پدر و مادر همه یکی است و پاداش و جزا فقط به عمل بستگی داردنه به حسب و نسب و جاه و مقام. ادب و محبت مرحوم اربلی، از دانشمندان قرن هفتم، در خبری از قول یکی از معاصران امام رضا علیه السلام می نویسد: «هرگز ندیدم که امام علیه السلام در سخن خویش نسبت به کسی بی احترامی کند و هرگز ندیدم که کلام دیگری را قطع کند و صبر می کرد تا سخنانش به پایان رسد. هیچ گاه در برابر کسی که مقابلش نشسته بود پاهایش را دراز نمی کرد و تکیه نمی زد. هرگز ندیدم به هیچ یک از خدمتکاران و غلامانش ناسزا گوید». آن حضرت فرموده است: «محبت به دیگران نیمی از خرد است». آری از آنجا که میزان بسیاری از کینه ها و دلخوری ها به سبب سخنان بی مورد و بعضا نیش داری است که نسبت به یکدیگر اظهار می گردد و شاید در اکثر مواردنیز بی قصدوغرض باشد، آن حضرت فرموده اند: سکوت موجب جلب محبت می شود.
سفارش امام رضا علیه السلام به اباصلت هروی اباصلت هروی، از کسانی است که بسیار مورد عنایت و توجه حضرت امام رضا علیه السلام بود و امام علیه السلام او را بسیار دوست می داشت. در بیشتر محافل و مجالس او را همراه خود می برد. و در مواقع خاص مطالب بسیار سازنده ای به او گوشزد می کرد و شخصیت ایمانی او را پرورش می داد. اباصلت دراین باره می گوید: «آخرین جمعه ماه شعبان به محضرابی الحسن علی بن موسی الرضا علیه السلام رسیدم. حضرت به من فرمود: ای اباصلت، بیشتر روزهای ماه شعبان را پشت سرگذاشتی و این آخرین جمعه از آن ماه است. در این روزهایی که از شعبان باقی مانده است، کوتاهی هایت را جبران کن و بیشتر به دعا و استغفار و تلاوت قرآن مشغول باش و از گناهانت توبه کن و برای ورود به ماه مبارک رمضان آماده باش تا بتوانی آن را با اخلاص دریابی. امانتی برگردنت نباشد، مگر این که ادا کنی. کینه ای از مؤمنی در دلت باقی نگذار، گناهان را از خود دور کن، تقوای الهی پیشه کن و در کارهای پنهان و آشکارت به خدا توکل کن. کسی که به خدا توکل کند خدا او را کافی است...».
حدیث غم انگیز شهادت اباصلت هروی، که تا آخرین لحظه زندگی امام رضا علیه السلام ، از وی جدا نشد، حدیث غم انگیز شهادت آن حضرت را چنین نقل می کند: «روزی درمحضر امام رضا علیه السلام بودم. آن حضرت فرمود: فردا به مجلس مأمون داخل می شوم... اگر با سرِ پوشیده از آن خانه خارج شدم، دیگر با من سخنی نگو. روز دیگر آن حضرت بعد از نماز صبح جامه هایش را پوشید و در محراب نشست و منتظر ماند تا اینکه غلامان مأمون آمدند. آنگاه کفش خود را پوشید، ردای مبارک را بر دوش افکند و به مجلس مأمون رفت. من در خدمت آن حضرت بودم. چند طبق از میوه های گوناگون نزدمأمون بود. او خوشه انگوری را که بعضی از دانه های آن را زهرآلود کرده بودند، دردست داشت و آن دانه هایی که زهرآلود نبود، می خورد تا متهم نشود. چون نظرش به آن حضرت افتاد، مشتاقانه از جای خود برخاست و دست در گردن مبارک امام علیه السلام انداخت و میان دو دیده وی را بوسید و هرچه آنچه می توانست، در ظاهر اکرام و احترام کرد. او را به جای خود نشاند و آن خوشه انگور را به او داد و گفت: یابن رسول اللّه ، انگوری نیکوتر از این ندیده ام. حضرت فرمود: شاید انگور بهشت از این نیکوتر باشد. مأمون گفت: از این انگور بخور. حضرت فرمود: مرا از خوردن این انگور معاف دار. مأمون اصرار کرد... حضرت سه دانه از آن انگور زهرآلود که تناول کرد، حالش دگرگون شد. باقی انگور را بر زمین گذاشت و از آن مجلس برخاست. مأمون گفت: پسرعمو، کجا می روی؟ فرمود: به آنجا که مرا فرستادی. آن حضرت غمگینانه سرخود را با عبایش پوشاند و از خانه مأمون بیرون آمد». اباصلت در ادامه می گوید: «به دستور وی با او سخن نگفتم تا به خانه خود وارد شد و فرمود: در را ببند...». امام رضا علیه السلام با همین انگور زهرآلود به دیار ابدی شتافت و شربت شهادت نوشید.
