گام جدید محققان ایرانی به سمت تجویز مخاطی واکسن هپاتیت

محققان دانشگاه علوم پزشکی مشهد با همکاری کارشناسان مرکز تحقیقات دارویی لایدن/آمستردام و انستیتو واکسن ‏هلند، به نانوذرات پلیمری حاوی واکسن هپاتیت ‏B‏ دست یافته‌اند که در صورت انجام مطالعات بالینی و تایید نتایج در ‏انسان، گامی به سمت تجویز مخاطی واکسن‌ها و حذف تزریق برداشته خواهد شد.

به گزارش خبرنگار فناوری ایسنا، نانوذرات استفاده شده در این تحقیقات، ‏کیتوزان و تری متیل کیتوزان است که روش تولید آن ساده بوده و در صنایع دارویی و تولید واکسن کابرد دارد. این ‏واکسن می‌تواند برای پیشگیری از ابتلا به بیماری هپاتیت ‏B‏ به کار رود.‏

بسیاری از واکسن‌های معمول از طریق تزریق داخل عضلانی یا زیرپوستی استفاده می‌شوند. ‏اگرچه این واکسیناسیون پاسخ ایمنی قوی و مقاوم سیستم را در پی دارد، اما به دلیل اشکالاتی در ارتباط با تجویز تزریقی ‏مانند درد پس از تزریق و عدم ایمنی مخاطی، محققان به دنبال توسعه راهبرد‌های غیرتهاجمی ایمن‌سازی هستند. از ‏این رو، روش‌های ایمن‌سازی مخاطی، بویژه تجویز از راه بینی از اهمیت خاصی برخوردار شده است.
‏
گروهی از محققان ایرانی به سرپرستی دکتر محسن تفقدی،‌ عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، نانوذرات پلیمری کیتوزان و تری ‏متیل کیتوزان را به عنوان حامل/ایمنی یار برای واکسن هپاتیت ‏B‏ تهیه کردند. این پژوهشگران با محصور کردن واکسن هپاتیت ‏B‏ درون این نانوذرات پلیمری، ‏به دنبال افزایش پاسخ ایمنی و دستیابی به واکسنی بودند که علاوه‌ بر تزریق، با تجویز از راه بینی نیز ایجاد ایمنی ‏کند.
‏
تفقدی در این باره اظهار کرد: هدف ما تهیه یک سامانه نانوذره به عنوان حامل/ادجوانت برای افزایش پاسخ ایمنی علیه آنتی ‏ژن‌های سطحی ویروس هپاتیت ‏B‏ بود. چرا که با محصور کردن آنتی ژن درون این نانوذرات پلیمری علاوه‌بر برهمکنش ‏بهتر آنتی ژن با سیستم ایمنی، از آنتی ژن در محیط مخاط بینی محافظت می‌شود و علاوه‌بر آن به دلیل خاصیت مخاط ‏چسبی آن، زمان حضور نانوذره در حفره بینی نیز افزایش می‌یابد.

سلول‌های میکروفولد موجود در اپیتلیوم‌های مخاطی مسؤول برداشت آنتی ژن‌های ذره‌ای با سازوکار‌هایی مانند ‏کاوئولیزاسیون هستند. در نتیجه با تهیه شکل نانوذره از آنتی ژن‌های محلول، می‌توان برهمکنش و برداشت آنها را به ‏وسیله این سلول‌های میکروفولد افزایش داد و از این طریق پاسخ ایمنی سیستمیک و بویژه مخاطی را علیه آنها افزایش ‏داد.‏

تفقدی، با اشاره به مراحل انجام این تحقیق تصریح کرد: در این تحقیق ابتدا نانوذرات کیتوزان و تری متیل کیتوزان حاوی آنتی ژن با ابعاد و بار سطحی مناسب تهیه شدند و سپس خصوصیات مختلف آنها از جمله اثر بر روی ‏سلول‌های زنده (تست ‏MTT‏)، اثر بر روی اتصالات بین سلولی (‏TEER Test‏)، میزان برهمکنش آنها با سلول‌های ‏دندریتیک و اثرگذاری بر این سلول‌های ایمنی (‏DC maturation assay‏) ارزیابی شد.

وی افزود: در مطالعات درون تن، ‏فرمولاسیون‌های مختلف این نانوذرات در دوزهای مختلف، در ‏pH‏‌های مختلف و با تونیسیته‌های (‏tonicity‏) مختلف به ‏صورت تجویز از راه بینی و تزریقی در موش آزمایش شدند و پاسخ‌های ایمنی شامل عیار آنتی بادی‌ها و سایتوکاین‌های ‏مختلف مورد بررسی قرار گرفت.

وی همچنین خاطرنشان کرد: نتایج به دست آمده حاکی از اثربخشی مناسب این نانوذرات در افزایش پاسخ ایمنی و ‏مخاطی بود. پاسخ ایمنی ایجاد شده، بیشتر از نوع ایمنی سلولی بود که در مقابله با اغلب بیماری‌های ویروسی مهم‌تراز ‏ایمنی هومورال است. نانوذرات تهیه شده در تجویز تزریقی نیز اثر ادجوانتی بالایی نشان دادند به گونه‌ای که از ادجوانت ‏مورد مصرف فعلی در بسیاری از واکسن‌ها (آلوم) پاسخ ایمنی بالاتری ایجاد کرد. همچنین نانوذرات کیتوزان و تری متیل ‏کیتوزان در شرایط ‏pH یکسان، پاسخ‌های ایمنی تقریبا برابری نشان دادند. تونیسیته حامل نانوذرات در هنگام تجویز ‏از راه بینی اثر معنی داری در پاسخ ایمنی ایجاد شده نداشت.

تفقدی خاطرنشان کرد: روش تولید بسیار ساده بوده و قابلیت تولید در مقیاس بالا و ایجاد پاسخ ایمنی مخاطی و سیستمیک پس از تجویز از ‏راه بینی از ویژگیهای بارز این نانوذرات است. ضمن اینکه در صورت تکمیل شدن این مطالعه با مطالعات بالینی و تایید نتایج در ‏انسان، گامی به سمت تجویز مخاطی واکسن‌ها و حذف تزریق برداشته خواهد شد. همچنین با ایجاد آنتی بادی‌های ‏محافظتی در ترشحات مخاطی، محافظت موثرتری علیه بیماری‌های وارده از راه مخاط ایجاد خواهد شد.‏

نتایج این کار تحقیقاتی در مجله ‏Vaccine‏ (جلد 30، شماره 36، ماه آگوست سال 2012) منتشر شده است.