شهرستـــــــــان اراک... ( مرکزی )

جغرافیای سیاسی:
شهرستان اراک در جنوب غربی استان تهران و در فاصله 288 کیلومتری آن قرار دارد و مرکز استان مرکزی محسوب می شود این شهر از شمال به شهرستان ساوه، از شمال غربی به همدان و از مغرب به شهرستان ملایر، خمین، و الیگودرز و از شرق به محلات و از شمال شرقی به تفرش و آشتیان محدود می باشد. مساحت اراک 98/7178 کیلومتر مربع و یا 4/24 درصد کل مساحت استان را شامل می شود.
( در سال 1372) شهرستن اراک دارای 2 شهر، 3 بخش و 18 دهستان و321 آبادی به شرح ذیل است بخش خنداب ( با 89 روستا ) دارای دهستان انارج ( با 11 آبادی ) دهستان جاورسیان ( با 17 آبادی ) دهستان خنداب، ( با 29 آبادی ) دهستان دهچال ( با 19 آبادی ) دهستان سنگ سفید ( با 13 ابادی ) و بخش مرکزی ( با 161 روستا ) دارای دهستان امان آباد ( با 12 روستا ) دهستان امیریه ( با 11 روستا ) دهستان داود آباد ( با 7 روستا) دهستان ساروق ( با 19 روستا ) دهستان سه ده ( با 16 روستا ) دهستان شمس آباد ( با 20 روستا ) دهستان شهر میقان ( با 41 آبادی) دهستا مشک آبادی ( با 12 روستا ) دهستان معصومیه ( با 23 روستا ) و بخش وفس ( با 71 روستا ) دارای دهستان اسفندان( با 15 روستا ) دهستان خسروبیگ ( با 20 روستا) دهستان خنجین ( با 23 روستا) دهستان میلاجرد ( با 13 روستا ) می باشد ( اطلاعات فوق مربوط به سال 1370 می باشد.
شهرستان اراک از شمال به تفرش، از مغرب به همدان و ملایر، از مشرق به شهرستان محلات و از جنوب به شهرستان خمین و شازند محدود شده است. اراک مرکز شهرستان و همچنین مرکز استان به اضافه شهر سنجان، کمیجان، خنداب، 4 نقطه شهری، شهرستان اراک را تشکیل می دهد .
مساحت اراک 7178 کیلومتر مربع بوده که 4/24 درصد از کل مساحت استان را شامل حاشیه و از لحاظ وسعت زمین شهرستان استان بعد از شهرستان ساوه است.
همان طوری که گفته شد، شهرستان اراک مرکز استان که دارای 7 شهرستان تابعه می باشدکه معادل 3/56 درصد از جمعیت شهری استان را به خود اختصاص داده که بدین ترتیب قطب جمعیتی استان است. اراک دارای اماکن مذهبی و فرهنگی هماره با تفرجگاهها و مکان هایی برای پر کردن اوقات فراغت در این شهرستان قرار دارد.
شهرستان اراک به لحاظ برخورداری از چند عامل آب و هوایی (مانند مجاورت با کویر میقان، وجود ارتفاعات و …… ) دارای نوسانان اقلیمی است، به طوری که میانگین دما در زمستان در ایستگاه اراک 8/1، ایستگاه شمس آباد اراک 9/0 و ایستگاه کرهرود 1/1 درجه سانتی گراد می باشد .
به طورکلی تابستانهای نسبتاً ملایم و زمستانهایی سرد و از خصوصیات اقلیمی شهرستان اراک است. وجود ارتفاعات در غرب و جنوب شهرستان و دشتهای هموار در مرکز و شمال، از عمده‌‌ترین خصوصیات توپوگرافی شهرستان اراک است از مهمترین کوههای آن می توان به سفیدخانی و هفتاد قله اشاره کرد.
وجود کارخانه ها و صنایع مختلف در محدودة شهرستان (عمدتاً شهر اراک) از سویی موجب مرکزیت یافتن استان و از سویی دیگر باعث جذب فعالیتهای صنعتی و خدماتی در اراک شده است.
استان مرکزی از جمله استانهایی است که کارخانه های صنعتی متعددی در آن متمرکز شده اند اساس اقتصادی استان را به ترتیب اهمیت، بخش های خدمات، صنعت و کشاورزی تشکیل می دهند . به طور تقریبی در حدود 19 درصد مساحت استان، اراضی کشاورزی، 57 درصد اراضی مرتعی و %24 را اراضی غیر مزروعی از قبیل دریاچه ها، کویرها، جاده ها و شهرها تشکیل می دهند. محصولات مهم کشاوزی استان شامل، گندم، جو، حبوبات، آفتابگردان، پنبه، چغندر قند، گوجه فرنگی و پیاز است. تولید برخی از فرآورده های کشاورزی در شهرستانهای مختلف این استان بیش از میزان مصرفی محلی است، در نتیجه به استانهای مجاور صادر می شود . از شهرستانهای اراک، گندم، جو، انگور، سبزیجات و خشکبار، از شهرستان ساوه؛ انار و طالب و پسته، از شهرستان محلات؛ کاهو و گل، از شهرستان تفرش، بادام و گردو و از شهرستان خمین؛ پیاز، لوبیا و گندم به سایر شهرها و استانها و همچنین به خارج از کشور صادرات می شود . مهمترین کارخانه های صنعتی اراک عبارتند : ماشین سازی ، آلومینیوم سازی ، کابل سازی ، واگن سازی پارس، کمباین سازی ، لاستیک سازی ، قند و … از دیگر صنایع استان می توان از کارخانه هپکو، کارخانه های سازندة پروفیل و لودرهای آبیاری آلومینیومی، کارخانة آونگان( سازندة پایه های فلزی انتقال نیرو)، کارخانه های ادوات کشاورزی، کارخانه‌های تولیدی نورد آلومینیوم، رنگ روناس پالایشگاه، پتروشیمی، آذرآب و نیز سایر کارخانه های مستقر در شهرستان ساوه نیز نام برد.
همانطور که قبلاً اشاره شد، اراک دارای اماکن مذهبی و فرهنگی با تفرجگاه و مکان هایی برای پر کردن اوقات فراغت است در ذیل به برخی مراکز دیدنی اشاره می شود .
آتشکده مزدقان – امامزاده ابراهیم – امامزاده حسن- امامزاده حوا خاتون- امامزاده حسین- امامزاده عبدالله – کودرز- امامزاده محمدبن موسی بن جعفر (ع)- امامزاده محمد عابد- امامزاده هفتادو دو تن – بنای تاریخی پیرمراد- بنای تاریخی حمام چهار فصل – بنای تاریخی کاروانسرای پارک طبیعت شهید باهنر – پارک و شهربانی لاله- دریاچه قاسم آباد- شکارگاه چرّا- شکارگاه هفتاد قله- شهر زیر زمینی زلف آباد - غار سفیدخانی غار وفس - مجموعه تاریخی بازار اراک – مدرسه سپهداری- مقبره آقا نورالدین و و غار قلعه جوق – غارهای انجدان – غار آسیلی- غار طاقچه – غار گیوه کش – غار شغال دره و … .

جغرافیای اقلیمی:
میشهر اراک روی مدار 34 درجه و 5 دقیقه و 30 ثانیه در نیمکره شمالی از خط استوا قرار گرفته و روی نصف النهار 49 درجه و 41 دقیقه و 30 ثانیه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار دارد. از نظر طبیعی فلات فعلی اراک به وسعت 5400 کیلومتر مربع است که 2400 کیلومتر آن را جلگه مرتفع اراک و مابقی را ارتفاعات اطراف اراک تشکیل میدهد و کوهستان های این ناحیه نیز از دو رشته تشکیل شده است رشته اصلی از شمال غربی به جنوب کشیده شده و سپس به شمال شرقی متوجه می گردد و رشته دوم به صورت دو رشته موازی از جنوب به سوی شمال امتداد یافته و در بعضی نقاط به حدی گسترده می شود که تعدادی از سارتفاعات آن از شمال غربی شهر میگذرد. آب و هوای اراک خصوصیات اقلیمی فلات مرکزی ایران را داراست با زمستان های سرد و مرطوب و تابستان های گرم و خشک کوههای اطراف اراک و دریاچه میقان و دشت فراهان در آب و هوای این منطقه اثر کرده و ویژگیهای به آن بخشیده است ابرها و جریانات غربی در پاییز و زمستان بیشتر رطوبت خود را در ارتفاعات مغرب منطقه به خصوص رشته زاگرس از دست می دهد یک جبهه هوای سرد که در زمستان هوای اراک را اشغال می کند و بر اثر ارتفاعات اطراف وشاید فشار زیادی که دریاچه میقان ایجاد می کند مدت زیادی میهمان این منطقه خواهد بود.
آب و هوای اراک متغیر است زمستان ها ، اکثرا" طولانی و از 4 تا 6 ماه به درازا می کشد وبهار و پاییز فصول کوتاهی هستند تابستان در تیر و مرداد ظاهر می شود مدت روزهای یخبندان از 65 تا 120 روز در سال های مختلف متغیر است میزان بارندگی در سال های مختلف متفاوت است و بین 230 تا 638 میلی متر در سال می باشد متوسط بارندگی حدود 300 میلی متر بوده است.

شرایط اجتماعی :
جمعیت شهرستان اراک در سال 1370 برابر با 553039 نفر که از این میان 285918 مرد و 267121 زن، با نسبت جنسی 04/107 می باشد در این میان 336853 نفر در نقاط شهری ( 175178 نفر مرد و 161675 نفر زن ) با 35/108 نسبت جنسی و در نقاط روستایی 216186 نفر ( 110740 نفر مرد و 105446 نفر زن ) با نسبت جنسی 02/105 زندگی می کنند از نظر جمعیتی به تفکیک بخش 68758 نفر و 12089 نفر و 8505 خانوار، بسر می برند، در شهرستان اراک، 47491 خانوار با سواد و 10247 خانوار بی سواد بوده اند ( 1370 ) ضریب رشد سالانه جمعیت ( 70-65) 01/3 بوده است.

موقعیت معیشتی :
بخش خدمات در کنار بخشهای صنعت و کشاورز به لحاظ بافت خاص منطقه از جایگاه ویژه ای برخوردار بوده بطوریکه حدود 11820 واحد صنفی در سطح شهرستان اراک در حال حاضر فعال که از این تعداد 11416 واحد در نقاط شهری اراک و کمیجان و مایقی در سطح روستاها پراکنده اند و بخش خدمات عمده فعالیت شهرستان را شامل می شود . نیروی انسانی شاغل در بخش کشاورزی 35% است، که از این مقدار حدود 93% در روستاها و 7% در شهر اراک سکونت دارند . سهم شاغلان زن در این بخش حدود 1% در مقابل سایر فعالیت های اقتصادی است. شهرستان اراک به لحاظ استقرار واحدهای کوچک و بزرگ صنعتی بخصوص منابع مادر یکی از قطب های صنعتی کشور محسوب و در این زمینه دارای اهمیت فراوان می باشد تعداد واحد صنعتی این شهرستان اعم از صنایع سنگین و سبک به 787 واحد می رسد که زمینه اشتغال حدود 30000 نفر را فراهم کرده است.

پیشینه اراک


شهر اراک از نظر تاریخی نسبت به سایر شهرهای استان از قدمت چندانی برخوردار نیست زیرا زمان احداث شهر به دوره قاجار وسلطنت فتحعلی شاه میرسد.در اوایل سلطنت قاجار در بلوک عراق(قسمت زیادی از محدوده امروزی استان مرکزی )به علت وسعت زیاد وجمعیت فراوان ،همواره نا امنی واختلافات محلی بروز می کرد.در زمان فتعلی شاه قشونی به نام ((عراق))تشکیل گردید و ((یوسف خان گرجی))از فتحعلی شاه تقا ضا نمود که برای مرکز قشون عراق عجم ،قلعهای نظامی احداث نماید. به همین جهت تاسیس ساختمان اولیه شهر به صورت قلعهای به نام سلطان آباد شروع شد.و در سال 1231ه.ش.به پایان رسید. هنگامی که راه آهن جنوب از کنار شهر عبور کرد و ایستگاهی در کنار شهر احداث گردید. نام ایستگاه را اراک گذاشتند.سپس بخشنامهای ابلاغ گردید که نام آبادیهای مجاور ایستگاه به نام همان ایستگاه خوانده شود. از این رو این منطقه ((اراک))نامیده شد.برای کلمه اراک معانی گوناگونی ذکر گردیده است که تعدادی از آنها عبارتند از :تخت پادشاهی ،پایتخت،باغستان ونخلستان،شهرستان،باغ و بارگاه.پروفسور هرتسفلد آلمانی ((اراک))را شکل فارسی کلمه((عراق))وبه معنی سرزمین هموار دانسته است.

مذهبی اراک


بقعه پیرمراد
در فاصله حدود 14 کیلومتری شمال شرق اراک و در حاشیه سمت راست جاده اراک به فرمهین، برج و گنبدی آجری بسیار زیبایی وجود دارد که به بقعه پیر مراد معروف می باشد. این بنا که در دوره سلجوقیان ساخته شده از یک پایه 12 ضلعی به ارتفاع حدود 14 متر و گنبدی آجری به ارتفاع حدود 5 متر که بر روی آن قرار گرفته، تشکیل شده است.
از داخل بنا راه پله ای به پشت بام وجود دارد که برای موارد خاص استفاده شده است. تمامی این بنا از آجر چهار گوش ، گچ و ساروج ساخته شده است.
در مرکز بقعه و در زیر گنبد دوپوش، دو عدد سنگ قبر کوچک و بزرگ با اشکال ویژه و خط کوفی بر روی مقبره مربع شکل نصب گردیده است.
ارتفاع مقربه از کف بقعه حدود یک متر می باشد.
نقل کرده اند شاپور ساسانی برای نبرد با دشمن از این منطقه می گذشته است که با پیرمردی برخورد می کند، شاپور از پیرمرد سؤال می کند که آیا در این نبردی که می رویم پیروز می شویم یا خیر؟ پیرمرد جواب می دهد که تو در این جنگ پیروز می شود. اتفاقاً چنان هم شد و شاپور پیروز شد و بعد از برگشت نزد پیرمرد رفت ولی او مرده بود. لذا دستور داد تا بقعه ای مرتفع به یاد و گرامیداشت پیرمراد در این مکان بسازند. این بقعه در تاریخ 1/11/1356 به شماره 1568 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
در کنار بقعه پیرمراد یک تپه تاریخی هم وجود دارد که هنوز کاوشی در آن صورت نگرفته است.
مجموعه زیارتی هفتاد و دو تن ساروق
روستای ساروق فراهان یکی از مناطق مهم تاریخی و مذهبی کشور است که توانسته مجموعه ای از آثار، ابنیه، تپه های باستانی و بقاع متبرکه را در خود جای دهد. نام روستا که برگرفته از تعداد شهدای مدفن شده در قرون اولیه اسلامی در این مکان می باشد، مورد توجه و احترام ویژه مردم ایران، بویژه ساکنان منطقه فراهان اراک است. طبق اسناد و مدارک موجود در مجموعه زیارتی ساروق امامزاده طاهر(ع) و شاهزاده علی(ع) و همچنین چهار تن از فرزندان و نوادگان امام سجاد(ع) به نامهای حضرت علی الصالح، عبیدالله، محمدبن علی و نصرت خاتون و 66 نفر از نوادگان امامان معصوم، مریدان و شهدای اسلام، دفن می باشند. بنای بقعه امامزاده طاهر و امامزاده علی(ع) در مقابل دروازه ورودی قرار دارد. این بنا از خشت و گل ساخته شده و دارای دو گنبد بزرگ و کوچک به ارتفاع حدود 8 و 6 متر می باشد. بنای ساختمان متعلق به قرن ششم هجری است. ضریح امامزادگان معصوم در زیر دو گنبد قرار گرفته که حدود یک متر از کف زمین و صحن اطراف گودتر است. در داخل روضه چهار ضریح(صندوق) نصب شده که ضریح مقابل در ورودی از نقره با آب طلا، ضریح شمال غربی از آلومینیوم، ضریح جنوبی از چوب و ضریح جنوب شرقی از آلومینیوم می باشد. سقف گنبد از پوشش گچ بوده و با خط کوفی و اشکال بسیار زیبای هندسی تزئین شده است. ضریح چوبی با مهارت ویژه ای به صورت گره های مشبک معرق کاری شده، اثر هنرمندانه منحصر به فردی است که قدمت آن به دوره سلجوقیان می رسد. در جنب امامزاده یک آب انبار قدیمی وجود دارد که برای مصارف روستا مورد استفاده قرار می گرفته است. همچنین در جنب آب انبار بقعه دیگری است که به چهل دختران معروف می باشد. نقل کرده اند که چهل نفر از دختران ساروق جهت در امان ماندن از شر دشمنان در این محل غیب شده اند.
در بخش شمالی صحن امامزادگان، بقعه نسبتاً بزرگی قرار دارد که دارای دو گنبد آجری به ارتفاع حدود 10 متر می باشد. در داخل این بنا مقبره های متعددی وجود دارد که با صندوق چوبی و انواع کاشی و سنگ مرمر پوشش داده شده است. محراب این مجموعه و همچنین کتیبه موجود در آن بسیار قدیمی می باشد. سقف و دیوارهای روضه با اشکال هندسی بسیار زیبایی همراه با آیات قرآنی به خط ثلث تزئین گردیده است. گویند در این محل معجزه ای رخ داده و پیرمرد روستایی که بدون سواد بوده به یکباره حافظ کل قرآن می شود.
در حیاط و صحن امامزادگان 72 تن امکانات مناسبی برای استراحت و اقامت کوتاه مدت زائران فراهم شده است. در ضلع جنوبی صحن، قبرستان مردم ساروق می باشد.
بقعه شاه غریب انجدان
این بقعه که به شاه خلیل الله هم معروف است در شمال روستای انجدان اراک در قرن هشتم هجری قمری ساخته شده است. شاه غریب از پیشوایان و رهبران فرقه اسماعیلیه بوده که از منطقه الموت قزوین به این منطقه مهاجرت نموده است. ارتفاعات شمال روستای انجدان از جملع مناطق کوهستانی بوده است که در هنگام حمله هلاکو خان مغول به فرقه اسماعیلیه و تصرف قلعه ی الموت در قزوین تعدادی از پیروان و رهبران این فرقه برای نجات جان خود به ارتفاعات انجدان پناه آورده و در آنجا به تبلیغ برای مذهب خود پرداخته اند . بقعه شاه غریب در دامنه کوه و در داخل باغهای روستایی انجدان به صورت هشت ضلعی ساخته شده است. در هر ضلع بنا، یک طاق آجری تعبیه شده و دارای چهار در ورودی در چهار جهت می باشد. ارتفاع بقعه حدود 5 متر و ارتفاع گنبد و ساق آن حدود 6 متر است. گنبد ساده و همچنین داخل بنا با گچ پوشیده شده است. این بنا دارای در و ضریح چوبی مربوط به قرن دهم هجری قمری بوده که متاسفانه از بین رفته اند. بقعه در تاریخ 19/7/1378 به شماره 2453 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
بقعه شاه قلندر
در فاصله حدود 200 متری شمال غرب بقعه شاه غریب آرامگاه شاه قلندر در شمال روستای انجدان قرار دارد. شاه قلندر از همرزمان شاه غریب و او هم از رهبران فرفه اسماعیلیه الموت قزوبن بوده که به این منظقه پناه آورده است. بقعه او تماماً از آجر به صورت هشت ضلعی در اوایل قرن هفتم احداث شده و ساق گنبد آن دارای 16 ضلع می باشد. ارتفاع بنا حدود 5 متر و ارتفاع گنبد حدود 7 متر است. تا چند سال قبل در و ضریح بقعه شاه قلندر که متعلق به دوره صفویه بوده ، در محل وجود داشته که هم اکنون از بین رفته است. در کنار بنا به فاصله حدود 50 متری سرچشمه و سراب معروف انجدان قرا دارد که دارای آب بسیار زیاد و زلالی است که مورد استفاده شرب و کشاورزی اهالی انجدان قرار می گیرد. آب این سرچشمه به طرز ماهرانه ای توسط حوضچه ها و کانال های سنگی به طور مساوی برای محله های مختلف روستا تقسیم می شود.
این بقعه در تاریخ 19/7/1378 به شماره 2452 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
بقعه آقا نورالدین اراکی
در دروازه تهران شهر اراک و در فاصله حدود 50 متری ضلع غربی ، بقعه آقا نورالدین در میان قبرستان قدیمی شهر اراک واقع شده است. آقا نورالدین از مشاهیر و پیشوایان دینی شیعه در اراک بوده است که در دوره قاجاریه زندگی می کرده است. ساختمان بنا در ضلع شمالی قبرستان قرار گرفته و بوسیله دیوار ها و حصارهای آجری از بخش جنوبی قبرستان جدا شده است. این بنا به صورت چند ضلعی متوازن ساخته شده و از یک ایوان ورودی ، روضه و نمازخانه تشکیل شده است. بر روی روضه گنبدی دو پوش به ارتفاع حدود 15 متر ساخته شده است که قوس و کمربند آن به صورت کامل با کاشی های معرق لاجوردی و طلایی پوشش داده شده است. بر روی مقبره آقانورالدین ضریح نقره ای قلمکار بسیار زیبایی نصب گردیده است. دیوارها و سقف روضه به طرز باشکوهی آینه کاری شده است. در حیاط و صحن سنگ قبرهای بسیار قدیمی دیده می شود همچنین در ضلع شمالی حیاط آرامگاههای اختصاصی وجود دارد که با ستون های سنگی و آجری و نقوش اسلیمی و گلبوته های مینیاتوری از جنس آجر احداث و تزئین شده اند.
آرامگاه خاندان مرحوم خوانساری در این بخش قرار دارد.
کلیسای مسروپ مقدس
از مهمترین کلیساهای استان مرکزی می توان به مسروپ مقدس در مرکز شهر اراک اشاره نمود. این کلیسا در سال 1914 با همیاری ارامنه مقیم اراک و شهرهای مهاجران، شازند و لیلیان احداث شده است.
مجموعه بناهای ساخته شده در محوطه حیاط کلیسا شامل ، مدرسه ویژه ارامنه، تالار اجتماعات، منزل کشیش، منزل سرایدار و کلیسا می باشد.
ساختمان اصلی کلیسا به صورت مستطیل شکل ساخته شده و از سه بخش مردم نشین، محراب و دو اتاق جانبی در مجاورت محراب تشکیل شده است. محراب در داخل طاق ساده و بزرگی ایجاد شده که این بخش ایوان مانند حدود یک متر از کف کلیسا بلندتر است. برای استحکام بنای کلیسا در داخل دیوارها و ستونها، تیرهای چوبی تعبیه شده است. نمای بیرونی کلیسا با آجر سفال تزئین گردیده است.
چهار ستون 8 ضلعی و دیوارهای جانبی سقف کلیسا را نگهداشته است. این کلیسا در تاریخ 25/12/1379 به شماره 3533 به ثبت رسیده است.
مرقد امام محمد عابد
این امام زاده یکی از بناهای مذهبی ومهم منطقه است که در 12کیلو متری شمال شهر اراک ودر مجاورت روستای مشهد میقان واقع شده است. این بقعه ،مد فن ((امام زاده محمد عابد))فرزند امام موسی کاظم(ع) از بناهای دوره صفویه است که گنبد رفیع این بقعه با طاق رومی و تماماً از آجر بوده ودر دوره قاجاریه مرمت گردیده است. در چهار طرف صحن آن، حجره هایی ساخته شده که مخصوص بیتوته زائران است.
مسجد و مدرسه علمیه سپهداری اراک
در بافت قدیمی شهر اراک و جنب بازار بزرگ این شهر، مجموعه مسجد و مدرسه بسیار زیبایی قرار دارد که در زمان حکومت فتحعلی شاه قاجار و توسط مرحوم یوسف خان گرجی ساخته شده است. این مسجد که از ابتدا به صورت حوزه علمیه اراک درآمده است، مرکز مهمی برای تحصیل و تدریس مشاهیر و علمای استان مرکزی بوده است. سبک و نوع معماری بکار رفته در ساخت گنبد، ایوان، حجره های اطراف و کاشیکاری ها، اقتباسی از معماری دوره صفویه می باشد. این مجموعه به صورت نگینی در مرکز شهر اراک می درخشد . ایوان ورودی و گنبد آجری و کلاه خودی زیبای آن از هر نقطه قابل رویت می باشد. ایوان ورودی حدود 12 متر و گنبد مسجد حدود 18 متر ارتفاع دارد. امام خمینی(ره) در این مدرسه تدریس می نموده و و در حجره جنب ایوان ضلع شرقی اقامت داشته است. همچنین علمای بزرگواری همانند مرحوم آیت الله محمدرضا گلپایگانی و آیت الله اراکی در این مدرسه تدریس می نموده اند.


جاذبه های طبیعی و گردشگری


کویر و دریاچه میقان
در شمال شرقی شهر اراک و در منطقه فراهان سفلی دریاچه فصلی قرار دارد که در فصل بارندگی پر آب شده اند و در فصول خشک به صورت باتلاق ونمکزار در می آید که به کویر یا دریاچه میقان شهرت دارد.
خاک این منطقه از مارون و رس بوده و در هوای مرطوب و بارانی نرم می شود. هنگامیکه رطوبت هوا کم می گردد، قدرت تبخیر افزایش یافته و گنبدها و طبقات نمکی ، شکل می گیرد. این طبقات و لایه های نمکی تمامی سطح دریاچه را پوشانده و از فاصله دور سفید برفی جلوه می دهد. مردم از حفره ها و گودال های اطراف دریاچه ، نمک استخراج کرده و بعد از تصفیه به مصرف می رسانند.
زیبایی این دریاچه در تمام ایام روز به ویژه در هنگام طلوع و غروب خورشید شگفت انگیز بوده و جلوه ها و سراب های ایجاد شده ی آب هر بیننده ای را متحیر می سازد.
مساحت دریاچه بین 100 تا 110 کیلومتر مربع بوده و حدود 1655 متر از سطح دریا ارتفاع دارد. دریاچه در فصل پاییز و زمستان زیستگاه پرندگان مهاجری است که از نواحی سرد سیبری به سوی سرزمین های گرمسیری سفر می کنند.
کویر میقان یکی از مهمترین معادن سولفات سدیم جهان را در اختیار دارد. ذخایر سولفات سدیم این معدن بیش از 45 میلیون تن برآورده شده است که در صورت استخراج و تصفیه می تواند علاوه بر تامین نیاز داخلی به اکثر کشورهای جهان صادر شود.
در اطراف دریاچه و کویر ، گیاهان شورزاری وجود دارد که به قره داغ معروف است. این گیاه که بومی منطقه می باشد همانند سدی پیش روی شن های روان را گرفته و به صورت چتری بزرگ شاخه های خود را بر روی تپه های ماسه ای می گستراند.
ریشه های این گیاه به نم و نفوذ پذیری ماسه ها به سرعت در داخل تپه های ماسه ای نفوذ کرده و مانع پراکندگی ماسه ها می شود.
ابتدا گیاه قره داغ بر روی زمین هموار رشد می نماید و به مرور که ماسه ها به حرکت در می آیند بوته های گیاه به عنوان سدی جلوی حرکت ماسه ها را گرفته و برای جلوگیری از غرق شدن در ماسه ها ، خود را به طرف بالا می کشانند. این گیاه که به قهرمان کویر مشهور شده به صورت طبیعی باعث تثبیت شن های روان گردیده و هم اکنون حدود 39000 هکتار از زمین های اطراف کویر را پوشانده است. گیاه قره داغ از گونه نیتراریا شوبری و خانواده زیگوفیلاسه بوده و در فصل بهار گل های کوچک قرمز و ارغوانی می دهد. میوه قرمز و کوچکی همانند دانه های تسبیح و خوشه های آلبالو در تابستان به ثمر می رسدکه در گذشته برای صنعت رنگرزی استفاده شده است. دانه ، برگ و سرشاخه های این گیاه در اواخر فصل تابستان مورد تعلیف دام هاقرار می گیرد.
راههای دسترسی:
1- جاده اراک به فرمهین، دوراهی داود آباد (20 کیلومتر شمال و شمال شرق شهر اراک) دشت گیاهان قره داغ در ضلع جنوبی جاده نمایان است.
2- جاده اراک به فرمهین، شهر داود آباد، روستای ده نمک، جنوب روستا ، بعد از عبور از مزارع کشاورزی به دریاچه نمک وکویر میقان می رسیم.
با وسیله نقلیه سواری تا نزدیکی دریاچه می توان رفت.
چشمه چپقلی
این چشمه در دامنه شمالی(( باغ برآفتاب)) در جنوب سه راهی اراک - ملایر – شازند قرار گرفته است.این چشمه در بالای دره ای بسیار زیبا واقع شده است که پس از رسیدن به بالای دره ودر کنار چشمه به هر تازه از راه رسیدهای جانی تازه می بخشد.آب وهوای پاک ولطیف وچشمه جوشان با آب بسیار خنک وگوارایش خاصیت درمانی و تقدیس آن (به گفته اهالی و مراجعه کنندگان)باعث جذب عدهای از علاقمند به طبیعت شده که اکثراً پس از استفاده ازآب چشمه مقداری از آن را با خود می برند.در پائین دست چشمه ،محوطهای وجود دارد که تقسیم بندی شده و در آن درختانی ملاحظه می گردد.
-امکانات وتاسیسات:که تاسیسات این منطقه شامل استخری در ابعاد 4*30 و ارتفاع 2 متر است که آب چشمه به درون آ“ هدایت می شود .ساختمانی به ابعاد 9*8 متر نیز با سقف شیروانی به عنوان استراحتگاه و نماز خانه در این محوطه دیده می شود.همچنین آلاچیق ها وصندلی هایی جهت استراحت در نظر گرفته شده است.
غار هیزج
در غرب استان مرکزی و شمال غربی اراک در شهرستان کمیجان و روستای هیزج غار بزرگی در دامنه شمال غربی کوه قوزی قشلاق قرار دارد که به غار هیزج معروف است. این غار با غار قلعه جوق حدود 6 کیلومتر فاصله دارد. دهانه غار در بین قلعه مخروبه ای باز می شود که آن را زاغه دره سی می نامند. از بقایا و آثار بجا مانده، این نکته استنباط می شود که بدلیل موقعیت طبیعی و پناهگاهی غار، در اطراف آن دژ و سنگرهای دفاعی ساخته اند و ساکنین اطراف آن در هنگام ضرورت یا جنگ به درون غار پناه می برده اند. عده ای از باستان شناسان این قلعه و دژ نظامی را متعلق و دژ نظامی را متعلق به دوران مادها می دانند.
در دهانه ورودی به غار دیوار سنگر مانندی وجود دارد که برای دفاع از هجوم دشمنان به درون غار ساخته شده است. بعد از دیواره سنگچین به تالاری به طول 12 متر می رسیم که وسیعترین قسمت غار است.
در بخش انتهایی این تالار، دیوار سنگچین دیگری به عنوان سنگر دوم ساخته شده که از تالار دوم مواظبت می نموده است. تالار دوم شامل محوطه وسیعی است که به یک راه فرعی پیچ و خم دار ختم می شود. در بخشی از این تالار تخت سنگهای عظیمی دیده می شود که احتمالاً از سقف غار ریزش نموده و مسیری را مسدود کرده است.
در سقفغار آویزه آهکی بسیار زیبا و عجیبی همانند یک قلب انسان دیده می شود که کاملاً صاف و صیقلی شده است. بعد از این دیواره سنگچین به تالاری به طول 12 متر می رسیم که وسیعترین قسمت غار است.
در بخش انتهایی این تالار، دیوار سنگچین دیگری به عنوان سنگر دوم ساخته شده که از تالار دوم مواظبت می نموده است. تالار دوم شامل محوطه وسیعی است که به یک راه فرعی پیچ و خم دار ختم می شود. در بخشی از این تالار تخت سنگهای عظیمی دیده می شود که احتمالاً از سقف غار ریزش نموده و مسیری را مسدود کرده است.
در سقف غار آویزه آهکی بسیار زیبا و عجیبی همانند قلب انسان دیده می شود که کاملاً صاف و صیقلی شده است. با طی مسیری حدود 80 متر به داخل غار به حفره عمیق و وسیعی برمی خوریم که به عنوان آب انبار مورد استفاده قرار می گرفته است. این حوضچه 70/3 متر عمق، 75/4 متر طول و 3 متر عرض داشته و توسط انسان ساخته شده است. دیوارهای آب انبار با ساروج اندود شده اند.
آب این محل از شکافهای بالایی کوه تامین می شود. گنجایش آب انبار حدود 40000 لیتر است که تکافوی نیاز ساکنان را برای مدتی بخش انتهایی غار به راهرو و دهلیزی ساده و سر راست ختم می شود که بدنه آن تقریباً صاف و سفید بوده و حدود 150 متر طول دارد.
شاید بتوان گفت که غار هیزج یکی از مهمترین غارهای طبیعی ایران است که به عنوان دژ دفاعی و مخوفی مورد استفاده ساکنان اطراف آن قرار می گرفته است.
راه دسترسی: اراک، کیلومتر 90 جاده اراک کمیجان، شهر کمیجان، روستای چهرقان، روستای راستگویان، روستای هیزج، غار هیزج. با وسیله نقلیه سواری تا کنار غار می توان رفت.
غار کیخسرو
این غار که به شازنده، کیخسرو و شاه کیخسرومعروف است در فاصله 35 کیلومتری جنوب غرب شهر اراک و در قله کوه مرتفع شاه زنده از رشته کوه راسوند قرار دارد. ارتفاع این غار از سطح دریا حدود 2890 متر است. دهانه ورودی غار به سوی غرب بوده و 90/1 متر عرض و 3/1 متر ارتفاع دارد. درون غار دارای یک دهلیز باریک به طول 18 متر، عرض متوسط 6 متر و ارتفاع 3 متر می باشد.
غار کیخسرو جایگاه ویژه ای در اسطوره های ایران باستان داشته و در نزد زرتشتیان جهان به عنوان یکی از مکان های مقدس بشمار می رود. هر ساله تعداد زیادی از علاقمندان بویژه زرتشتیان ساکن ایران و همچنین کشور هندوستان جهت زیارت و ادای نذر به این مکان می آیند. بر روی دیوارهای غار اسامی پلهوان های ایرانی از جمله پولاد تیر انداز و سیاوش شهریار حک شده است.
ایرانیان باستان و پیروان آیین زرتشت معتقدند رابطه ای معنوی بین چشمه بلاغ حک و غار کیخسرو در استان مرکزی وجود دارد و حتی عده ای از آنان اعتقاد دارند که آتشکده آذرگشسب (بزرگترین آتشکده زرتشتیان جهان) در این استان بوده است. بر اساس شاهنامه فردوسی ، کیخسرو که پادشاهی او در ایران زمین به عدل و داد مشهور بوده است قبل از مرگ و پنهان شدن، بدن خود را در چشمه بلاغ شستشو داده و سپس به درون غار رفته و هرگز برنگشته است. فردوسی نقل کرده است که به همراه او در این سفر تعداد بسیار زیادی از ایرانیان و پهلوانان از جمله دستان، رستم، گودرز، گیو، بیژن، گستهم و فریبرز بوده اند که کیخسرو از آنان خواسته است او را تنها گذارند و از این منطقه بروند، زیرا او به پایان راه خود رسیده است. همه از جمله دستان، رستم و گودرز بر می گردند ولی پنج پهلوان ایرانی دیگر به نام طوس، گیو، فریبرز، بیژن و گستهم قبول نکرده و نمی پذیرند که شاه را تنها گذارند. شب هنگام که همه به خواب می روند ، کیخسرو از آنان دور شده و به غار رفته و برای همیشه از نظرها پنهان می گردد. پنج پهلوان ایرانی وقتی از خواب بیدار شده و کیخسرو را نمی بینند ، بسیار جستجو نموده ولی اثری از او نمی یابند. طوفان شدیدی شروع به وزیدن نموده و برف سختی از آسمان می بارد که این پهلوانان ایران زمین در برف گرفتار شده و جان به جان آفرین می سپارند. هم اکنون در نزدیکی غار و در روستای الرج و گورزار در دامنه کوه، تعدادی سنگ قبر به ابعاد 25/2 متر در 40 تا 50 سانتیمتر وجود دارد که به علل فرسایش نبشته های روی سنگ ها قابل تشخیص نیست. این قبرها مورد توجه و احترام زرتشتیان بوده و آنان معتقدند که این قبرها متعلق به پهلوانان نامی ایران که همراه کیخسرو شاه بوده اند، می باشد. در این خصوص در شاهنامه فردوسی چنین نقل شده است: وقتی که کیخسرو پادشاهی را به لهراسب می سپارد به او و لشگریان چنین می گوید:
تو شو تخت پادشاهی به آیین دار به گیتی بجز تخم نیکی مکار
هم داد جوی و هم دادکن زگیتی تن مهتر آزاد کن
ز یزدان شناسید یکسر سپاس مباشید جز شاد و یزدان شناس
بدان مهتر گفت از این کوهسار هم باز گردید بی شهریار
سه گرد گرانمایه و سرفراز شنیدند گفتار و گشتند باز
چو دستان و رستم چو گودرز پیر جهانجوی و بیننده و یادگیر
نگشتند از و باز چون طوس و گیو فریبرز و بیژن و گستهم نیو
مرا روزگار جدایی بود مگر با سروش آشنایی بود
بان آب روشن سر و تن بشست همی خواند اندر نهان زنده اوست
چو از کوه خورشید سر برکشید ز چشم مهان شاه شد ناپدید
برآمد یکی تند برف گران زمین راسته شد کران تا کران
یکایک به برف اندرون ماندند ندانم بدانجای چون ماندند
راه دسترسی: اراک، جاده اراک بروجرد، پل دو آب، روستای اسکان، روستای الرج دامنه کوه شاه زنده. با وسیله نقلیه سواری تا نزدیکی غار می توان رفت.
غار قلعه جوق
ومقبره اسرار آمیز آن: این غار در نزدیکی روستای چهرقان از توابع بخش وفس اراک ،در کوهی به نام قوزی قشلاق (در زبان محلی یعنی سایه رو)واقع شده است، این غار بوسیله انسان و در دل کوه حفر شده ودارای سه مدخل است.در گذشته نردبانی در پای آن قرار داشت که رفتن به درون آن را آسان می نمود لیکن امروزه آن نردبان از بین رفته و بدون وسایل کوهنوردی رفتن به درون غار ممکن نیست.علاوه برآن دسترسی به آن کمی مشکل است.برخی معتقدند که این یا دهلیز به منظور دفن مردگان بوده و در واقع باید آن را آرامگاه دانست،زیرا مطابق آیین زرتشت ،ؤاستخوانهای مردگان را در دخمه های مخصوص می گذاشتند. به عقیده باستان شناسان این مقبره ها مربوط به دوره مادها می باشد.
غار سوله خونزا
در جنوب شهرستان اراک و در نزدیکی روستای شمس آباد، در دامنه کوهی به همین نام، غار سوله خونزا واقع شده است. غار دارای دو دهانه است. دهانه اول 37 متر طول و 5/1 متر عرض و دهانه دوم که در ارتفاع بالاتر قرار دارد 47 متر طول و یک متر عرض و 5/1 متر ارتفاع دارد. در انتهای غار حوضچه هایی ساخته شده است که جنس دیواره های آن از ساروج بوده و دارای آب خنک و گوارایی می باشد. احتمالاً در گذشته این غار برای پناهگاه مورد استفاده قرار می گرفته است.
موقعیت طبیعی و شکارگاهی شمس آباد با چشمه های فراوان آن منطقه زیبایی را برای جلب گردشگران علاقمند به طبیعت ایجاد نموده است که وجود این غار بر غنای جاذبه های منطقه افزوده است.
راههای دسترسی: 1- اراک، جاده شازند، دو راهی قدمگاه، روستای شمس آباد، انتهای دشت شمس آباد، دیواره سنگی کوه واقع در سمت راست. 2- اراک، شهر سنجان، عقیل آباد، گوار، گلشن آباد، روستای شمس آباد. با وسیله نقلیه سواری تا پای کوه می توان رفت.
غار سفید خانی
در جنوب غربی اراک و در رشته کوه، سفیدخانی (کوه تخت) از توابع شهر سنجان به فاصله 18 کیلومتر از شهر اراک، غار طبیعی سفیدخانی وجود دارد. این کوه در ارتفاع 3118 متری از سطح دریا واقع شده و تقریباً در تمام ایام فصل زمستان و بهار پوشیده از برف است. در گذشته روستائیان برای مصارف شهری از یخچال های طبیعی این کوه، یخ و برف مورد نیاز خود را تامین می نمودند. با توجه به برفگیر بودن این ارتفاعات ، چشمه های متعددی از آن سرچشمه می گیرد که از مهمترین آنها می توان به چشمه چپخلی (چپقلی) اشاره نمود که آب بسیار گوارایی داشته و برای بیماری های مجاری ادرار و سنگ مثانه مفید می باشد. در دامنه این رشته کوه غار سفید خانی وجود دارد که دهانه ورودی آن 70×40 سانتیمتر بوده و عمود بر غار می باشد. در بالای دهانه غار دودکش بزرگی به صورت تنور دهانه باز دیده می شود که در اصطلاح علمی به آن دودکش جن می گویند. در اصطلاح محلی از آن به ایوان عباس قیلخان یاد می شود. ارتفاع این دودکش 8 متر، عرض 5/2 و طول آن 5/3 متر است که هر چه بالاتر می رود تنگتر می شود. پس از عبور از دهانه ورودی به دالانی شیب دار به طول 3 متر، عرض 30 سانتیمتر و ارتفاع 2 متر می رسیم که ورود به محوطه غار را مشکل می نماید. محوطه غار حدود 5/3 متر طول، یک متر عرض و ارتفاعی نزدیک به 7 متر دارد. در کف این غار حوضچه پر آب بزرگی به عمق 7 متر، عرض 3 متر و طول 5 متر وجود دارد که از آب های نفوذی برف و باران تغذیه می شود. آب این حوضچه بسیار سنگین و غیرقابل آشامیدن می باشد. از سقف غار قندیل های زیبایی به شکل ستون، آویزان است که از آنها آب به کف غار جاری می باشد. این قندیل ها بر اثر محلول های آهکی پدید آمده و شکلهای استالاکتیکی را بوجود آورده است.
راه دسترسی: اراک، شهر سنجان، روستای خانه میران، کوه سفید خانی، از روستای خانه میران تا دهانه غار حدود 3 ساعت بایستی در دامنه کوه حرکت نمود. با وسیله نقلیه سواری تا روستای خانه میران می توان رفت.
غار آسیلی
نزدیک روستای امان آباد است . و در مغرب انجدان قرار دارد . طول کلی غار 5/73 متر و عرض آن 8 متر می باشد . در آن حوضچه هایی قرار دارد که دیواره های آن یک پارچه از مواد آهکی و بلورهای منشوری استالاکتیتی پوشیده شده است . مدخل آن با دو دریچه دایره شکل است که ستونی به محیط یک متر ، دیواره وسطی این دو دریچه را تشکیل می دهد .

مشاهیر



اراکی، محمد علی
شیخ الفقها والمجتهدین حضرت آیت الله العظمی حاج شیخ محمد علی اراکی (ره) در 24 جمادی الثانی 1312 ق در شهر اراک ولادت یافت. پدرش مرحوم آیت الله حاج میرزا آقای فراهانی از علماء اوتاد و ابرار عصر خویش به شمار می آمد و مادرش از فرزندان آقا سید حسن واقف بود.
ایشان دوران کودکی را در دامان خانواده روحانی خود پشت سر نهاد و از همان آغاز به طهارت روح و تزکیه نفس انس گرفت. ایشان در دوران 11 سالگی به شوق فراگیری دانش اسلامی به محضر مرحوم آقا سیدجعفر –که از اوتاد خاص بود- شتافت و ادبیات و سطح را نزد ایشان فرا گرفت. پس از یادگیری سطوح به محضر مرحوم آیت الله العظمی آقا شیخ محمد سلطان العلما صاحب حاشیه معروف و مفصل کفایه حاضر شده و مدتها از دانش سرشار وی بهره مند شد، همزمان با آن در مجلس درس مرحوم آیت الله العظمی حاج سید محمد تقی خراسانی سطوح عالیه را تکمیل نمود.
درسال 1332 ه.ق مرحوم آیت الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری حوزه علمیه را درشهر «اراک» تاسیس کرد. معظم له نیز به درس حاج شیخ عبدالکریم حاضر گردید و مدت 8 سال از درس فقه و اصول آن مرد بزرگ بهره ور شد و در این مدت با مراجع عالی مقام و بزرگان حوزه، مرحوم آیت الله محمدتقی خوانساری و سید احمد خوانساری به مباحثه علمی پرداخت. هنگام مهاجرت مرحوم آیت الله حائری به قم، برای تاسیس حوزه علمیه در این شهر مقدس (1340 ق) او نیز به همراه دوستانش به قم هجرت نمود و در مدرسه فیضیه ساکن گردید. استاد با مشاهده فهم، استعداد و نبوغ شاگرد تیزهوش خویش سخت به او علاقمند شده و وی را از جمله اصحاب خویش قرار داد و در همین زمان بازبینی و اصلاح «کتاب الصلاه» خویش را به او و مرحوم آیت الله العظمی گلپایگانی واگذارد.
حضرت آیت الله اراکی تا پایان زندگی استاد 17 ذیقعده 1335 ق به درس ایشان حاضر گردید و به این ترتیب مدت 23 سال از دریای بیکران دانش و معرفتش بهره برد و لذا از قدیمی ترین شاگردان مرحوم آیت الله حائری به شمار می روند. پس از رحلت استاد، از سر فروتنی و برای استفاده از مقامات معنوی شریک خویش، آیت الله العظمی حاج سید محمدتقی خوانساری به درس ایشان رفته و مدتی از محضرش فیض برد.
پس از وفات آیت الله خوانساری (22 شوال 1371 ق) بود که او به درخواست عده بسیاری از فضلای شاگردان ایشان بر کرسی استادی تکیه زده و در ادامه مباحث مرحوم خوانساری به تدریس خارج کتاب نکاح پرداخت و در مدت بیش از 35 سال تدریس فقه و اصول بسیاری از اساتید و بزرگان حوزه های علمیه را پرورش داد، که هم اکنون از اساتید بزرگ حوزه علمیه قم به شمار می روند.
برخی از شاگردان نامدار ایشان عبارتند از: 1- شیخ محمدتقی ستون 2- مرحوم شیخ عبدالجواد جبلی عاملی اصفهانی 3- شیخ علی پناه اشتهاردی 4- شیخ عزیزالله علیمردانی نهاوندی 5- سید محمدباقر موحد ابطحی 6- سیدمحمد علی علوی گرگانی 7- سیدمحمد خرازی تهرانی


آب وهوای شهرستان اراک
شهرستان اراک به لحاظ برخورداری از چند عامل آب وهوائی (مانند مجاورت با کویر میقان،وجود ارتفاعات و.....)دارای نوسانات اقلیمی است،به طوری که میانگین دما در زمستان در ایستگاه اراک8/1،در ایستگاه شمس آباد اراک9/0 ودر استگاه کرهرود 1/1 درجه سانتیگراد می باشد.
همچنین میانگین دما در ایستگاه های فوق(که همگی در شهرستان اراک واقعند)به ترتیب 5/25 ، 3/28 ،8/20 درجه سانتیگراد،گزارش شده است.بطورکلی تابستانهای نسبتاً ملایم و زمستانهای سرد از خصوصیات اقلیمی شهرستان اراک است .
وجود ارتفاعات درغرب وجنوب شهرستان ودشتهای هموار در مرکز و شمال ،از عمده ترین خصوصیات توپوگرافی شهرستان اراک است .از مهمترین کوههای آن می توان به ((سفید خانی)) و((هفتاد قلعه)) اشاره کرد.
رودخانه های شراء وسر شاخه های آن به نامهای مهاجران وکله در غرب شهرستان اراک جریان داشته که در خنداب با رودخانه قره چای یکی شده به طرف همدان جریان پیدا می کند.