تقوا، توبه، استغفار

گناه و نافرمانى خداوند، علاوه بر تنبیه معنوى که همان از دست دادن توفیق طاعت و شیرینى عبادت است، تنبیه مادّى خداوند را نیز در پى دارد تا هر چه زودتر انسان تبهکار به خود آید و به مسیر درست باز گردد:«وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْیَةً کانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتیها رِزْقُها رَغَداً مِنْ کلِّ مَکانٍ فَکفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِما کانُوا یَصْنَعُونَ»؛(9) «خداوند [براى آنان که کفران نعمت مى‏کنند] مثلى زده است: منطقه آبادى که امن [و آرام‏] و مطمئن بود و همواره روزیش از هر جا مى‏رسید؛ اما نعمت خدا را ناسپاسى کردند و خداوند به خاطر اعمالى که انجام مى‏دادند، لباس گرسنگى و ترس را بر اندامشان پوشانید.»
بر اساس اصل اولیه، خداوند منّان رحمت عام و فراگیر خود را شامل حال همه بندگان و آفریدگان خود مى‏کند و آنها را از پاکیزه‏ترین نعمتهایش برخوردار مى‏سازد؛ اما آنگاه که از سر ناسپاسى و کفران نعمت، سر به طغیان و سرکشى زنند، خداوند نیز نعمتهاى خود را از آنان باز مى‏دارد تا کمى به خود آیند و دست از عناد و لجاجت بردارند. علاوه بر آیه فوق، این آیه نیز شاهد همین ادعا است:
«کلُوا مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکمْ وَ لا تَطْغَوْا فیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکمْ غَضَبی‏ وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبی‏ فَقَدْ هَوى‏»؛(10) «از روزیهاى پاکیزه‏اى که به شما داده‏ایم بخورید و در آن طغیان نکنید که [در این صورت ]غضب من بر شما وارد شود و هر کس که غضبم بر او وارد شود، سقوط مى‏کند.»
در نقطه مقابل، آنان که گناه نکنند و به جاى تابعیت شیطان، در زمره بندگان رحمان در آیند، برکات زمین و آسمان بر آنان خواهد بارید و آنها را غرقه رحمت الهى خواهد کرد: «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى‏ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ وَ لکنْ کذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما کانُوا یَکسِبُونَ»؛(11) «و اگر اهل شهرها و آبادیها ایمان مى‏آوردند و تقوا پیشه مى‏کردند، برکات آسمان و زمین را بر آنها مى‏گشودیم؛ ولى [آنها حق را ]تکذیب کردند، ما هم آنان را به کیفر اعمالشان مجازات کردیم.» همچنین اهل تقوى، از امدادهاى غیبى و مخزنهاى ویژه رحمت الهى برخوردارند. و از آنجا که امور غیبى از توان محاسبه انسان خارج است، انسانهاى تقوا پیشه از ارزاق بى‏حساب و غیرقابل محاسبه برخوردار مى‏شوند: «وَ مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً * وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ وَ مَنْ یَتَوَکلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِکلِّ شَیْ‏ءٍ قَدْراً»؛(12) «و هر کس تقواى الهى پیشه کند، خداوند راه نجاتى براى او فراهم مى‏کند و او را از جایى که گمان ندارد روزى مى‏دهد. و هر کس بر خدا توکل کند، خداوند امر او را کفایت مى‏کند. خداوند فرمان خود را به انجام مى‏رساند و او براى هر چیزى اندازه‏اى قرار داده است.»
مطابق این آیه شریفه، انسان پرهیزکار در زندگى خود هیچ‏گاه با «بن بست» و یا «در بسته» مواجه نخواهد شد. خداوندى که تمام علل و اسباب در دست اوست، در هر مشکل و بن‏بستى، براى او راه خروجى قرار خواهد داد، از جمله: در پیچ و خمهاى زندگى هیچ‏گاه با بن بست اقتصادى علاج ناپذیر مواجه نخواهد شد و از جایى که گمان نمى‏برد، خداوند مشکل او را رفع و روزى او را خواهد رساند.
البته چنانچه انسان از یاد خدا غافل شده و مرتکب گناه گردید، سپس گناه یا گناهان خود را با طلب مغفرت و بازگشت به خداوند متعال تدارک و جبران کرد، علاوه بر آنکه سیئاتش به حسنات تبدیل مى‏شود، و روح و روانى پاک مى‏یابد، روزى او نیز افزایش پیدا مى‏کند. خداوند متعادل در قرآن کریم مى‏فرماید: «وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُمَتِّعْکمْ مَتاعاً حَسَناً إِلى‏ أَجَلٍ مُسَمًّى وَ یُؤْتِ کلَّ ذى فَضْلٍ فَضْلَه»؛(13) «از پروردگار خویش آمرزش بطلبید! سپس به سوى او باز گردید تا شما را تا مدت معینى [از مواهب زندگى این جهان ]به خوبى بهره مند سازد و به هر صاحب فضیلتى به مقدار فضیلتش ببخشد.»
و بنا به توصیه همه انبیاء الهى، از جمله حضرت هود علیه‏السلام توبه و استغفار، موجب رحمت بى‏پایان و پیوسته و افزایش توان و نیروى انسان خواهد شد:«وَ یا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکمْ مِدْراراً وَ یَزِدْکمْ قُوَّةً إِلى‏ قُوَّتِکمْ وَ لا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمینَ»؛(14) «و اى قوم من! از پروردگارتان طلب آمرزش کنید، سپس به سوى او بازگردید تا [باران ]آسمانى را پى در پى بر شما بفرستد و نیرویى بر نیرویتان بیفزاید و گنهکارانه روى [از حق ]برنتابید.»
حضرت على‏علیه‏السلام مى‏فرمایند: «الاِسْتِغْفَارُ یَزِیدُ فِی الرِّزْقِ؛(15) استغفار، روزى را زیاد مى‏کند.»
ایشان در حدیث دیگرى به کمیل سفارش فرمودند که اگر در رسیدن روزى تو کندى و آهستگى پیش آمد، آن را با استغفار چاره کن: «إِذَا أَبْطَأَتِ الْأَرْزَاقُ عَلَیْک فَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ یُوَسِّعْ عَلَیْک؛(16) هنگامى که رسیدن روزیت کند مى‏شود، از خداوند آمرزش بخواه تا روزیت را وسیع گرداند.»
در حدیث دیگرى، على‏علیه‏السلام چگونگى استغفار را به ما آموزش مى‏دهند: مردى از مشکلى که براى او پیش آمده بود و از تنگناى مالى و فراوانى اهل و عیال خود در نزد حضرت على‏علیه‏السلام شکایت کرد. حضرت به او فرمود بر تو باد استغفار کردن؛ چرا که خداوند مى‏فرماید:«اسْتَغْفِرُوا رَبَّکمْ اِنّهُ کانَ غِفاراً»؛ «از خدا آمرزش طلبید که او بسیار آمرزنده است.آن مرد بار دیگر خدمت حضرت رسید و گفت: یا امیرالمؤمنین! من فراوان استغفار کردم؛ اما راه چاره‏اى براى خود نمى‏بینم. حضرت پاسخ داد: «شاید آن چنان که شایسته است استغفار نکردى.» گفت: راه آن را به من یاد دهید. فرمود که نّیت خود را پاک کن، از پروردگارت اطاعت نما و بگو:«اللَّهُمَّ اِنِّى اَسْتَغْفِرُک مِنْ کلِّ ذَنْبٍ قَوِىَ عَلَیْهِ بَدَنِى بَعَافِیَتِک صَلِّ عَلَى خِیَرَتِک مِنْ خَلْقِک مُحَمَّدٍ النَّبِى وَآلِهِ الطَّیِّبِینَ وَالطَّاهِرِینَ وَفَرِّج عَنِّى؛ (17) خداوندا ! نسبت به تمامى گناهانى که آنها را با جسم سالمى که تو به من ارزانى داشتى انجام دادم، از تو آمرزش مى‏طلبم. بر بهترین مخلوقت محمدصلى‏الله‏علیه‏وآله و آل پاک و پاکیزه او درود فرست و براى من گشایشى قرار ده!»
آن مرد گفت: من چندین بار به همین صورت آمرزش خواستم، تا اینکه خداوند از من ناراحتى و تنگدستى را زدود و رزقم را فراوان ساخت و گرفتاریم را بر طرف کرد.»
مسائلی را که بیان شد نباید نادیده گرفت اگر ما واقعا می خواهیم زندگی راحتی داشته باشیم در درجه اول باید راه درست کسب و کار را بیاموزیم بسیاری از ما هرگز از درآمدمان راضی نیستیم و به دنبال شغل دوم می گردیم در صورتی که اگر با یک برنامه دقیق و میانه روی و تدبیر امور معیشت خود را کنیم دیگر با تنگ دستی و چالش رو به راو نخواهیم شد .
می گویند استغفار کنید استغفار علاوه بر گشودن درهای رحمت خداوند عملی است که اگر ما بدان پایبند باشیم بسیاری از هزینه هایمان برداشته خواهد شد اسراف ها ،بریز و بپاش ها ، مخارج رفت و آمدهایی که خودمان خوب می دانیم تا چه حد بی مورد و برای کار حرام است ، تلفن زدن ها و گزافه گویی ها و مفاسد و زحماتی که در پشت همه این ها نهفته است با یک حساب سرانگشتی خودمان به همه وجوه آن خواهیم رسید ،اگر می گویند ذکر خدا ،استغفار و ...باعث افزایش روزی می شود ما نباید تصور کنیم که امری دور از ذهن است و اثراتش بعید است اگر انسان خود را به اخلاق الهی پایبند کتد و به دستورات قرآن و اسلام به دقت عمل نماید حاشا که مستمند و ندار بماند.