قناعت در كلام اميرالمؤمنين عليه السلام‏

حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود:
طُوبى لِمَنْ ذَكَرالْمَعادَ، وَ عَمِلَ لِلْحِسابِ، وَ قَنَعَ بِالْكَفافِ، وَ رَضِىَ عَنِ اللَّهِ. «1»
خوشا به حال كسى كه به ياد قيامت و روز بازگشت باشد و براى حساب كار كند و به اندازه خويش در باب روزى قناعت ورزد و از حضرت حق راضى و خشنود باشد.
حضرت على عليه السلام در خطبه قاصعه مى‏فرمايد:
وَ لكِنَّ اللَّهَ سُبْحانَهُ جَعَلَ رُسُلَهُ اولى قُوَّةٍ فى عَزائِمِهِمْ، وَ ضَعَفَةً فيما تَرَى الأْعْيُنُ مِنْ حالاتِهِمْ، مَعَ قَناعَةٍ تَمَلأُ القُلُوبَ وَ الْعُيُونَ غِنىً وَ خَصاصَةٍ تَمْلَأُ الأْبْصارَ وَ الأْسْماعَ أذىً. «2»
ولى خداوند پاك پيامبرانش را در تصميم‏هايشان نيرومند و قوى و از نظر برنامه‏هاى ظاهرى ضعيف قرار داد، با قناعتى كه از بى‏نيازى چشمها را پر مى‏كرد و تهيدستى و فقرى كه ديده‏ها و گوش‏ها را از آن مملو مى‏ساخت.
و نيز فرموده است:
ألْهِمْ نَفْسَكَ الْقُنُوعَ. «3»
قناعت را به خورد نفس بده.
نِعْمَ حَظُّ الْمَرْءِ الْقَناعَةُ. «4»
چه نيكوست لذّت مرد را قناعت!
انْتَقِمْ مِنْ حِرْصِكَ بِالْقُنُوعِ كَما تَنْتَقِمُ مِنْ عَدُوِّكَ بِالْقِصاصِ. «5»
از حرصت با قناعت انتقام بگير، چنانكه از دشمنت با قصاص انتقام مى‏گيرى.
أشْكَرُالنّاسِ أقْنَعُهُمْ، وَ أكْفَرُهُمْ لِلنِّعَمِ أجْشَعُهُمْ. «6»
شاكرترين مردم قانع‏ترين آنان و ناسپاس‏ترينشان نسبت به نعمت‏ها طمع كارترين آنهاست.
كَفى بِالْقِناعَةِ مُلْكاً وَ بِحُسْنِ الْخُلْقِ نَعيماً. «7»
پادشاهى در قناعت است و حسن خلق نعمت بزرگى است.
ما أحْسَنَ بِالإْنْسانِ أنْ يَقْنَعَ بِالقَليلِ وَ يَجُودَ بِالْجَزيلِ. «8»
چه نيكوست انسان را كه به اندك قانع باشد و به بيشتر جود و احسان نمايد.
مَنْ قَنَعَتْ نَفْسُهُ، أعانَتْهُ عَلَى النَّزاهَةِ وَ الْعِفافِ. «9»
كسى كه نفسش آراسته به قناعت شود، در پاكى و عفّت به كمك صاحبش بر خواهد خاست.
مِنْ شَرَفِ الْهِمَّةِ لُزُومُ الْقَناعَةِ. «10»
از بلندى همّت، ملازمت با قناعت است.
مِنْ عِزِّ النَّفْسِ لُزومُ الْقِناعَةِ. «11»
از عزّت نفس التزام به قناعت است.
الْقِناعَةُ سَيْفٌ لَايَنْبُو. «12»
قناعت شمشيرى است كه كند نمى‏شود.
خِيارُ امَّتِى الْقانِعُ، وَ شِرارُهُمُ الطّامِعُ. «13»
بهترين امّتم قانع و بدترين آنها طمع ورز است.
امام باقر عليه السلام مى‏فرمايد:
امام على بن ابيطالب عليه السلام از خرمايى نوش جان فرمود، سپس آب ميل فرمود، آنگاه به شكمش زد و گفت: آن كس كه شكم او را به آتش ببرد از خدا دور باد.

رواياتى ديگر در باب قناعت‏

روايات زير از رسول خدا صلى الله عليه و آله و ائمه طاهرين عليهم السلام در باب قناعت آمده:
الْقَناعَةُ مالٌ لايَنْفَدُ. «14»
قناعت ثروتى است كه پايان ندارد.
الْقِناعَةُ تُغْنى. «15»
قناعت بى‏نياز كننده است.
طَلَبْتُ الْغِنى فَما وَجَدْتُ إلّا بِالْقِناعَةِ، عَلَيْكُمْ بِالْقِناعَةِ تَسْتَغْنُوا. «16»
بى نيازى خواستم جز در قناعت نيافتم، قناعت كنيد بى‏نياز شويد.
الْقِناعَةُ غُنْيَةٌ، وَ الاْقْتِصادُ بُلْغَةٌ. «17»
قناعت بى‏نيازى است و ميانه‏روى زندگى رساننده (به هدف) است.
الْقانِعُ غَنِىٌّ وَ إنْ جاعَ وَ عَرِىَ. «18»
قانع بى‏نياز است گرچه گرسنه و برهنه باشد.
الْقَناعَةُ رَأْسُ الْغِنى. «19»
قناعت ريشه ثروت است.
لا كَنْزَ أغْنى مِنَ الْقَناعَةِ. «20»
گنج و ثروتى بى‏نياز كننده‏تر از قناعت نيست.
مَنْ قَنِعَ بِما رَزقَهُ اللَّهُ فَهُوَ مِنْ أغْنَى النّاسِ. «21»
آن كس كه به روزى پاك و حلال خدا قناعت كند، از بى‏نيازترين مردم است.
أوْحَى اللَّهُ تَعالى إلى داوُدَ عليه السلام: وَضَعْتُ الْغِنى فِى الْقَناعَةِ وَ هُمْ يَطْلُبُونَهُ فى كَثْرَةِ الْمالِ فَلا يَجِدُونَهُ. «22»
خداوند بزرگ به داود وحى كرد: ثروت را در قناعت گذاشته‏ام، مردم در زيادى مال مى‏جويند ولى نمى‏يابند.
انْزِلْ ساحَةَ الْقَناعَةِ بِاتِّقاءِ الْحِرْصِ، وَ ادْفَعْ عَظيمَ الْحِرْصِ بِإيثارِ الْقَناعَةِ. «23»
با نگهدارى خود از حرص در عرصه‏گاه قناعت قرار گير و حرصِ بزرگ را، با به ميدان آوردن همه وجودت در مرحله قناعت دفع كن.
لَنْ تُوجَدِ الْقَناعَةُ حَتَّى يُفْقَدَ الْحِرْصُ. «24»
بدون از بين رفتن حرص، هرگز به قناعت دسترسى نيست.
يَنْبَغى لِمَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ أنْ يَلْزَمَ الْقَناعَةَ وَ الْعِفَّةَ. «25»
سزاوار است انسان خودشناس ملازم قناعت و پاكى شكم و شهوت باشد.
ثَمَرَةُ الْقَناعَةِ الْعِزُّ. «26»
ميوه قناعت عزّت و آبرو است.
وَ اقْنَعْ بِما اوتيتَهُ يَخِفَّ عَلَيْكَ الْحِسابُ. «27»
و به آنچه داده شدى قناعت ورز، تا حساب قيامت بر تو سبك و آسان گردد.
مَنْ رَضِىَ مِنَ اللَّهِ بِالْيَسيرِ مِنَ الْمَعاشِ رَضِىَ اللَّهُ مِنْهُ بِالْيَسيرِ مِنَ الْعَمَلِ. «28»
هر كس به داده اندك حق در امر معاش خشنود باشد، خدا به عمل اندك او رضايت خواهد داد.
أنْعَمُ النّاسِ عَيْشاً مَنْ مَنَحَهُ اللَّهُ سُبْحانَهُ الْقَناعَةَ، وَ أصْلَحَ لَهُ زَوْجَهُ. «29»
در بهترين ناز و نعمت در زندگى آن كسى قرار دارد كه خداوندِ پاك قناعت روزيش فرموده و زوجه و همسرش را صالح و شايسته قرار داده است.
الْقَناعَةُ أهْنَأُ عَيْشٍ. «30»
قناعت خوشگوارترين زندگى است.
[TABLE="class: cms_table"]
[TR]
[TD]مشو به ملك سليمان و مال قارون شاد[/TD]
[TD][/TD]
[TD]كه ملك و مال بود در ره حقيقت باد[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]كنند خلق جهانت چو سوسن آزادى‏[/TD]
[TD][/TD]
[TD]اگر چو سرو سهى گردى از جهان آزاد[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]كجا به دست تو افتد ممالك جمشيد[/TD]
[TD][/TD]
[TD]بدين صفت كه نگينت به دست ديو افتاد[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]از اين سراچه خاكى درِ طمع در بند[/TD]
[TD][/TD]
[TD]چرا كه هيچ كس از وى نديده است گشاد[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD][/TD]
[TD][/TD]
[TD][/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]جهان سِفله اگر با كسى وفا كردى‏[/TD]
[TD][/TD]
[TD]ز كيقباد كجا منتقل شدى به قباد[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]كسى كه آمد و بنهاد رسم سردارى‏[/TD]
[TD][/TD]
[TD]به عاقبت نشنيدى كه رفت و سر بنهاد[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]اگر عمارت شدّاد شد بهشت برين‏[/TD]
[TD][/TD]
[TD]ببين كه بر چه طريقش بهشت و شد شدّاد[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]به پيره زال جهان دل مده كه در همه عمر[/TD]
[TD][/TD]
[TD]نبوده است دمى پور زال از او دلشاد[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]مگو حكايت شيرين كه خسرو از غم او[/TD]
[TD][/TD]
[TD]هلاك گشت به تلخىّ و جان شيرين داد[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]غلام همّت آنم كه بهر راحت خلق‏[/TD]
[TD][/TD]
[TD]نهد چو بانىِ اين بقعه گوشه‏اى بنياد[/TD]
[/TR]
[/TABLE]