ریشه های سیعات اخلاقی

منابع مقاله:
کتاب : تفسير و شرح صحيفه سجاديه جلد دوم
نوشته: حضرت آیت الله حسین انصاریان


عارفان بيدار، عاشقان آگاه و آنان كه در مقام تزكيه نفوسند با تكيه بر آيات و سنّت رسول اسلام ومعارف اهل بيت فرموده‏اند: اصول و ريشه‏هاى سيّئات اخلاقى سه مورد است:
شهوت- غضب- هوا.
و از اين سه مورد هفت گياه تلخ برويد: حرص و بخل، عجب و كبر، بدعت و كفر و حسد.

علاج سيّئات اخلاقى‏

سوره مباركه حمد در صورت توجّه به حقيقت آن، براى علاج اين موارد است.
در « بِسْمِ اللَّه الرحمن الرحيم‏ » سه نام است:
اللَّه- رحمان- رحيم. كسى كه در مقام معرفت اللَّه بر آيد و اين معنى در قلبش تجلّى كند كه اللَّه ذات مستجمع جميع صفات كمال است و معبود و محبوب و معشوق و كارگردانى جز او نيست و مُلك و ملكوت هستى به دست اوست، از عبادت هوا خلاصى يابد و جز خلوص و تسليم در برابر عظمت حق و فرمان‏هاى او در كارگاه وجودش نماند، كه هوا پرستى معلول‏ دورى از معرفت و محصول خودبينى و بى توجهى به حضرت معبود است.
يا مُوسى! خالِفْ هَواكَ فَإنّى ما خَلَقْتُ خَلْقاً نازَعنى فى مُلْكى إلَّا الْهَوى‏. «1»
اى موسى! با هواى نفس مخالفت كن، كه در تمام هستى براى من مخالفى جز هوا نيست.
بريدن از حق نتيجه‏اى جز پيوستن به هوا ندارد. چون هوا بر وجود حاكم گردد در درون و برون طوفان‏ها بپا كند كه چيزى در برابرش سالم نماند!
كسى كه به حقيقت رحمانيّت توجه كند، قلبش به اين صفت آراسته گردد و جانش به اين حقيقت نورانى شود و عقلش از اين واقعيت روشنايى گيرد؛ آن زمان جايى براى آتش غضب در ظرف نفس نمى‏ماند و در آن صورت عقل و روح و قلب و جان از عوارض خطرناك اين آتش شيطانى در امان مى‏ماند.
از عوارض غضب، ولايت خواهى و برترى جويى است. چون توجه شود به:
الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ» «2»
در آن روز فرمانروايى مطلق براى [خداى‏] رحمان ثابت است.
ديگر غضب و خشمى جز در راه او و براى او و محض او براى انسان نمى‏ماند.
كسى كه به حقيقت رحيميّت برسد و سعى كند اين وصف جميل را در عرش دل تجلّى دهد، از ظلم به خود و به ديگران مصون شود.
با توجه به حقيقت «
الْحَمدُ لِلّهِ‏
» كه نشان دهنده مختص بودن تمام سپاس‏ها به خداست، به مقام شكر مى‏رسد كه خرج نعمت در همان راهى است كه منعم دستور داده؛ در اين صورت از شهوت غلط مى‏رهد. و چون شاكر برده شهوت نيست از خطر بخل و حرص محفوظ مانده و از اين دو آفت شهوت در امان مى‏ماند.
با الرَّحْمن الرَّحيم» «3» و مالِكِ يَوْمِ الدّين» «4» ريشه غضب كنده مى‏شود و با إِيِّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ» «5» دو شاخه خطرناك كبر و عجب بريده مى‏گردد!
چون به صراط مستقيم رسد، از شرّ هوا راحت مى‏شود و چون هوا برود آفت كفر و بدعت نابود گردد. و با توجه به وضع خطرناك مغضوبين و ضالّين كه بر اثر حسد به اولياى خدا دست به مخالفت با حقايق الهيّه زدند و به غضب حق و گمراهى دچار شدند، مرض سهمناك حسد چون مرغى از قفس قلب پريده و فرار مى‏نمايد.
راستى، اگر مواظب وضع نفس نباشيم كار را به جايى مى‏رساند كه به تمام رذايل گرفتار شود و از همه حسنات دور بماند، آنوقت تمام روزنه‏هاى نجات به روى انسان بسته مى‏شود و از آدمى جز شرّ و ضرر و خسارت و زيان بر جا نماند.
بر ما واجب است كه در شبانه روز ساعتى را با نفس خود خلوت كرده و به وضع او برسيم و با او سخن گفته وى را محاكمه كنيم.

مواظبت بر نفس‏

ابن سِماك هر روز به نفس خود خطاب مى‏كرد:
يا نَفْسُ تَقولينَ قَوْلَ الزّاهِدينَ و تَعْمَلينَ عَمَلَ الْمُنافِقينَ و فِى الْجَنَّةِ تَطْمَعينَ! هَيْهاتَ، إنَّ لِلْجَنَّةِ اقَواماً آخَرينَ و لَهُمْ أعْمالٌ غَيْرُ ما تَعْمَلينَ. «6»
اى نفس! گفتارت، گفتار زاهدان ولى كردارت كردار منافقان است، در اين صورت به بهشت حق طمع مى‏ورزى! چه اندازه از حقيقت دورى! بهشت را مشتريان ديگرى است و براى آنان عملى غير از عمل توست.
اگر از نفس مواظبت نشود اسير شياطين داخلى وخارجى گشته و آدمى را از خداى مهربان دور نموده تبديل به هيزم جهنّم مى‏كند.
قرآن در اين زمينه مى‏فرمايد:
قَالَ فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ* ثُمَّ لَآتِيَنَّهُم مِن بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَن شَمَائِلِهِمْ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ* قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُوماً مَدْحُوراً لَمَن تَبِعَكَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنكُمْ أَجْمَعِينَ» «7»
گفت: به سبب اين كه مرا به بيراهه و گمراهى انداختى، يقيناً بر سر راه راست تو [كه رهروانش را به سعادت ابدى مى‏رساند] در كمين آنان خواهم نشست.* سپس از پيش رو و پشت سر و از طرف راست و از جانب چپشان بر آنان مى‏تازم و [تا جايى آنان را دچار وسوسه و اغواگرى مى‏كنم كه‏] بيشترشان را سپاس‏گزار نخواهى يافت.* خدا فرمود: از اين جايگاه و منزلتت نكوهيده و مطرود بيرون شو كه قطعاً هر كه از آنان از تو پيروى كند، بى‏ترديد جهنم را از همه شما لبريز خواهم كرد.

تفسير آيه فوق از كلام امام باقر عليه السلام‏

امام باقر عليه السلام اين آيه را به احسن وجه تفسير فرموده:
پيش رو، پشت سر، راست و چپ، اصطلاح است. مى‏گوئيم فلانى از چهار طرف محاصره شده. بنابر اين معناى آيه اين مى‏شود:
مِنْ بَيْنِ أيْديهِمْ: مَعْناهُ اهَوِّنُ عَلَيْهِمْ أمْرَ الْآخِرَةِ.
«از پيش رو» يعنى مسأله آخرت را نزد آنان آن چنان سبك مى‏كنم كه آن را از ياد ببرند، چون از ياد بردند به انواع معاصى آلوده مى‏شوند.
وَمِنْ خَلْفِهِمْ: آمُرُهُمْ بِجَمْعِ الْأمْوالِ وَالْبُخْلِ بِها عَنِ الْحُقوقِ لِتَبْقى لِوَرَثَتِهِمْ.
«از پشت سر» يعنى آنان را تشويق به جمع كردن ثروت و بخل‏ورزى از حقوق مالى مى‏كنم، تا همه ثروت به ورثه برسد و آنان از منافع اخروى مال محروم بمانند!
وَعَنْ أيْمانِهِمْ: افْسِدُ عَلَيْهِمْ أمْرَ دينِهِمْ بِتَزْيينِ الضَّلالَةِ وَتَحْسينِ الشُّبْهَةِ.
«از طرف راست» يعنى با زينت دادن گمراهى و نيكو جلوه دادن شبهه، مسأله دين را بر آنان فاسد مى‏كنم.
وَعَنْ شَمائِلِهِمْ: بِتَحْبيبِ اللَّذّاتِ إلَيْهِمْ و تَغْليبِ الشَّهَواتِ عَلى قُلُوبِهِمْ. «8»
«از طرف چپ» يعنى لذّات غلط و شهوات بى‏جا را محبوب قلب آنان مى‏نمايم تا چون ماهى در آب، غرق در مادّيگرى شوند. آن وقت است كه از دايره شكر بيرون مى‏روند و تمام نعمت‏هاى مادّى و معنوى را در غير راه خدا به خرج مى‏گذارند و چون اين شود خانواده و جامعه به فساد و تباهى كشيده شوند.
[TABLE="class: cms_table"]
[TR]
[TD]گذشت عمر و نشد شاد جانِ خسته دمى‏[/TD]
[TD][/TD]
[TD]غمى نرفته ز دل بر دلم نشست غمى‏[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]ز سوز سينه ما ساز را حكايتهاست‏[/TD]
[TD][/TD]
[TD]به پرده‏اى كه برآرد زير و بمى‏[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]مگر فسرده دلم زندگى ز سر گيرد[/TD]
[TD][/TD]
[TD]كجاست زنده دلان همدم مسيح دمى‏[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD][/TD]
[TD][/TD]
[TD][/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]مرا به جام جهان بين نياز نيست كه هست‏[/TD]
[TD][/TD]
[TD]درون سينه دل روشنم چو جام جمى‏[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD]زبان دل نتوان با هزار افسوس بست‏[/TD]
[TD][/TD]
[TD]چه غم شكست به دست ستم اگر قلمى‏[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD][/TD]
[TD][/TD]
[TD][/TD]
[/TR]
[/TABLE]


(مشفق كاشانى)

پی نوشت ها:

______________________________


(1)- التفسير الكبير، فخر رازى: 1/ 267.
(2)- فرقان (25): 26.
(3)- فاتحه (1): 3.
(4)- فاتحه (1): 4.
(5)- فاتحه (1): 5.
(6)- روضة الواعظين، نيشابورى: 2/ 415.
(7)- اعراف (7): 16- 18.
(8)- ترجمه تفسير مجمع البيان: 2/ 403، ذيل آيه 17 سوره اعراف؛ بحار الأنوار: 11/ 132، باب 2.