شناخت رضا کمال(شهرزاد) و کتاب نمایش‌نامه های تاریخی(نشرقطره/چاپ اول 1388)

درکتاب«نمایشنامه‌های تاریخی»، چهارنمایش‌نامه از مجموعة کارهای رضا كمال متخلص به شهرزاد نمايش‌نامه نويس نام‌آور دهة بیست گردآوری شده است.

«شب هزارویکم» اولین نمایش‌نامة این مجموعه، مهم‌ترين اثر رضا کمال است که در 17 آذر 1307 بر اساس «هزار و یک شب» نوشته شده است. این اثر شهرزاد برای نخستین بار در سالن زرتشتیان از طرف «انجمن متفقة نسوان» به منفعت خیریه روی صحنه آمد. «شب هزار و یکم» با اقبال عامه و محافل هنری و ادبی آن زمان رو به رو شد.

رضا کمال درسال1277 در تهران متولد شد. تحت تعلیم مادرش از کودکی با «هفت پیکر» و «هزار ویک شب» آشنا شد. آن‌قدر با داستان‌های هزار ویک شب مأنوس شده بود که وقتی به نوشتن قطعات ادبی و نمایش‌نامه پرداخت تخلص شهرزاد، قصه گوی آن داستان‌ها را برای خود برگزید.

تحصیلاتش را در مدرسة سن‌لویی گذراند و زبان و ادبیات فرانسه را به خوبی فرا گرفت. ترجمه «سالومه» نوشته اسکار وایلد و انتشار آن رضا کمال را به شهرت رساند.

«عباسه خواهر امیر» (درام در یک پرده) دومین نمایش‌نامه این کتاب است که شهرزاد باز هم با اقتباس از داستان‌های هزار ویک شب ( حکایت شب دویست و سی و ششم به نام « نعمت و نعم») در سال 1309 نوشته که برای نخستین بار سوم خرداد همان سال در سالن تابستانی جامعة باربد روی صحنه رفت.

ابولقاسم جنتی عطایی در تفسیر کوتاهی که بر این نمایش‌نامه نوشته، شیوة نگارش آن را با این عبارت وصف کرده است: «درام عباسه به سبک رمانتیسیسم نوشته شده و جریان و توالی وقایع بسیار خوب تنظیم گردیده است. با آن‌که حرکت و جنبش کم دارد، ولی شهرزاد به نیروی ذوق سرشار و نبوغ شاعرانه با منظره سازی‌های زیبا، نقاشی‌های خیال‌انگیز و ترکیبات بدیع و شیرین اثری عالی و پر ارج به وجود آورده که در نوع خود کم نظیر است.»

«حرم خلیفه هارون الرشید» یا «عزیز و عزیزه» سومین اثر شهرزاد در این کتاب با اقتباس از «آنژلو» اثر ویکتور هوگو با تلفیق از چهار شب از داستان‌های «الف لیله» نوشته شده است، که ابتدا آن را در سال 1311 در شماره‌های متوالی (7 تا 11) مجلة «مهر» منتشر کرد. علاقة شهرزاد به داستان‌های هزارو یک شب و اندیشه مرگ خواهی در این نمایش‌نامه نیز آشکار است.

«در سایة حرم یا شب در سرای امیر» «نمایش شرقی» را شهرزاد با اقتباس از «زوایای حرم» نوشته لوسین برنارد ترجمه کرده است که چهارمین اثر او در این کتاب است.

از کارها و آثار دیگر رضا کمال که پس از دیدن اپرت «آرشین مالالان» که هنرمندان قفقازی در تهران روی صحنه برده بودند؛ نوشتن نمایش «پریچهر و پریزاد»بود. تصنیف آهنگ‌های آن را نوشت وآن‌را آمادة اجرا کرد. مادام پری آقابابوف(آقابابیان) که تحصیلات تئاتری خود را در اروپا به انجام رسانده بود، با استعدادی که از رضا کمال سراغ داشت، نقش نخست این نمایش را به عهده گرفت و زیر نظر وارتو دریان، کارگردان تئاتر، این نمایش را در سالن گراند هتل اجرا کردند، که با استقبال پرشور علاقمندان مواجه شد.

رضا کمال بلافاصله نمایش‌های قفقازی «افسانة عشق»، «کمربند سحرآمیز» و «اصلی و کرم» نوشته عزیر حاجی بیگف را به فارسی برگرداند و شعرهایی را روی آهنگ‌های آن سرود. در 10 بهمن 1307«اصلی و کرم» اجرا شد.

با توجه با استقبال عمومی و خشنودی رضا کمال و تداوم کارش، گاهی هم شرایطی پیش می‌آمد که وی را از محیط هنری دل‌زده می‌کرد. مکاتبات شهرزاد درسال 1309 با وزارت معارف نشان می‌دهد که وی از این‌که نمایش‌نامه‌هایش بدون کسب اجازه از وی و گاهی به شکل ناقص و جرح و تعدیل شده به نمایش در می‌آمده معترض بوده است.

بدين قرار شهرزاد در اوايل سلطنت رضا شاه پهلوي بزرگ‌ترين و بلكه يگانه نمايش‌نامه نويس ايران شناخته شده بود . شهرزاد، كه اميدوار بود تئاتر ايران روز به روز رونق بيشتري بگيرد، هنگامي كه ديد هنر نمايشي به علت سانسور شديد و نبودن تشويق دچار فترت گرديده، نوميد و پريشان شد و شور و هيجاني كه داشت كم كم سرد و خاموش گشت. اما باز براي مدتي انديشه مرگ را از خود دور ساخت و براي اين‌كه زندگي ساده‌اش را بگذراند وارد خدمت دولتي شد ولي سرانجام جسمش عليل و روحش خسته و آزرده شد. شبي پيژامه ابريشمي زردي را كه تازه خريده بود، پوشيد و دارويي را كه تهيه كرده بود نوشيد. داستان به پايان رسيد و شهرزاد صبح بيستم شهريور 1316، لب از گفتار فروبست.


به جز آن‌چه ذکر شد، شمار دیگری از نمایش‌نامه‌هایی که شهرزاد تألیف یا ترجمه کرده از این قرار است: «شهیده»(1307)، «ساغر ولب»(1311)، «شاهزاده خانم یک شبه»(1311)، «دکتر از فرنگ آمده»(1303)، «گلهای حرم»(1310)، «عروس ساسانیان یا خسرو و شیرین» (1310) و «اوپرت زن‌های پاشا».