گرانیت زاهدان

سنگ هاي گرانيتي زاهدان در مجموعه اي از رخساره هاي فليشي و پوسته اقيانوسي در امتداد يك زون باريك در جنوب شرق ايران نفوذ نكرده اند .



اين گرانيتوئيدها قسمتي از يك كمربند دگرگون شده نفوذيهايي هستند كه در امتداد شمال غرب در حدود 120 كيلومتر و در امتداد جنوب شرق تا حدود 50 كيلومتر و با عرض حداكثر 40 كيلومتر رخنمون دارند . كه البته لازم به تذكر است كه در بخش هاي شمالي تر و همچنين در قسمت هاي جنوبي باريك مي شوند .
در شمال اين كمربند تحت تاثير سيستم گسل شرق بلوك لوت و زون ملانژ به صورت شاخه هايي با روند اصلي مالي ـ جنوبي ظاهر مي شود .
توده هاي گرانيتي به طور كلي از رشته كوههايي خيلي ناهموار و پايدار تشكيل شده اند كه به خوبي بر روي سنگهاي در بر گيرنده منطقه قرار دارند .
گرانيتوئيدها بصورت توده هاي با توليتي بزرگي بوجود آمده اند كه اشكال بيضي مانندي را تشكيل داده اند كه داراي 20 ـ 5 كيلومتر درازا و 10 ـ 5 كيلومتر عرض مي باشد . كه استوك ها ، دايك ها و توده هايي شبيه به سيلبه صورت نامنظم و فراوان در آن وجود دارند . بر اساس مطالعات كمپ و گريفيث ( 1982 ) كه بر روي گرانيتوئيدهاي زاهدان انجام شده است ودر آن نمونه هايي از گرانيتوئيدهاي مذكور به روش اندازه گيري درصد پتاسيم ـ آرگون مورد مطالعه قرار گرفته ، اطلاعات زير به دست آمده است كه مبين سني در حدود 32 ميليون سال براي زمان تشكيل گرانيتوئيدها مي باشد .
جدول شماره 2 ـ نتايج مطالعات انجام گرفته بر روي گرانيت زاهدان كمپ و گريفيث ( 1982 )

Age ( M - Y )​

Metod​

Sample​

Igneousunit​

321.4 + 1.6​

Biotote​

G - 1081​

Zahedan granite​

32.2 + 1.6​

Biotote​

G - 1079​

12.9 + 2.6​

Biotote​

G - 1077​

33.6 + 1.7​

Biotote​

G - 1038​

نفوذهاي گرانيتي زاهدان دوره هاي مهمي از وابستگي ماگماتيسم كالك آلكالن با زون درزه سيستان را به نمايش مي گذارد . مدل جريان حرارتي نشان مي دهد كه يك گردشدگي مهم از نقاط هم دما در محل پائين رفتن بلوك هاي سنگي وجود دارد و از اين رو فعاليتهاي ماگمايي در محيط هاي گودالي در طي دوران فرورانش و غير عادي تلقي مي شود .
Echeverrina - 1980 علاوه بر اين اطلاعات سن راديومتريك و ارتباطات ميني به زماني بين اواخر ائوسن تا اواسط اوليگوسن براي بيشتر نفوذهاي بزرگ اشاره مي كند و از اين رو گسترش نفوذي ها ، همزمان با برخورد و بسته شدن بلوك لوت و گودال و در ادامه دوره همگرائي بين بلوك هاي قاره اي همجوار مي باشد . كه منشاء آن از چين خوردگي هاي شديد و گسلشهاي بوجود آمده در تمام ناحيه مي باشد . مشخصات مجموعه
تكتونيكي ، پتروگرافي و ژئوشيمي گرانيتوئيدهاي زاهدان ، تشابهات آنرا باگرانيت هاي نوع s به نمايش مي گذارد .
نحوه رخنمون گرانيتوئيدهاي زاهدان در مجموعه ناحيه نشان مي دهد كه اين گرانيت مي تواند خيلي مشابه با گرانيت هاي حاوي قلع ، كربونيفر پسين جنوب غربي انگلستان ( ميتچل 1974 ) و همچنين گرانيت هاي تورمالين دار ترشيهاي كوههاي هيماليا باشد . ( گانسر 1974 ) .
اما هر دور اين موارد در واقع رخساره گسترش گرانيت ها بعد از برخورد قاره اي ـ قاره اي هستند . گرانيتوئيدهاي زاهدان هم چنين داراي تكتونيك خيلي مشابه با نفوذي هاي اوايل ترشياري در طول حاشيه خليج آلاسكا است. ( Hudsans - et - Al - 1976 ) در نهايت مدرك كوچكي در ارتباط با تشكيل گرانيتوئيدهاي زاهدان با هيچ فعاليت فرو رانش وجود ندارد و ميتوان بيان داشت كه اين گرانيتوئيدها از منشاء ذوب اناتكسي رسوبات در زون بلوك هاي اضافه شونده كمپلكس در طي دوره اي از برخورد و بعد ازهمگرائي پوسته هاي قاره اي اشتياق يافته اند .
توده گرانيتي زاهدان امروزه به صورت يك واحد پيوسته در سطح زمين ديده نمي شود بلكه شامل تعداد زيادي رخنمون كوچك و بزرگ است . با توجه به تشابه و همخواني تركيب اين رخنمونها ميتوان اظهار داشت كه همگي آنها متعلق به يك توده بزرگ باتوليتي هستند و در اعماق به يكديگر مي پيوندند . توده هاي غربي گرانيت و مخصوصاً توده گرانيتي كوه لوچان كه در آن تعداد بي شماري از دايك هاي سياه رنگ موازي و شمالي ـ جنوبي تزريق شده اند. كه اين دايك ها به اين كوه منظه لايه لايه داده اند و در توده هاي شرقي تر مثل گوربند و كوه منزل آب كه تزريق دايك هاي سياه رنگ در آن اندك است . به طور كلي مكانيسم گرانيتوئيدهاي زاهدان بر اساس سخنراني دكتر افتخار زاده در سال 1365 هجري شمسي مي توان بدين صورت در نظر گرفت كه در خود گودال اصلي شكستگي عميق ايجاد شده و فرورانش از وسط گودال آغاز شده است و پيامد آن يك سري از سنگ هاي ولكانيكي است كه بيشتر از نوع كالك آلكالن مي باشد و همراه با فليش ولكانهاي اوايل ترشيهاي تشكيل شده اند . در اليگوسن كاملاً اين دو لبه جدا شده و به هم نزديك و رسوبات گودالي وسط كاملاً چين خورده و تكتونيزهشده اند و بالاخره دو لبه كاملاً مقاوم به هم فشار آورده و فشار ناشي از اين دو لبه جدا شده و به هم نزديك و رسوبات گودالي وسط كاملاً چين خورده و تكتونيزه شده اند و بالاخره دو لبه كاملاً مقاوم به هم فشار آورده و فشار ناشي از اين دو لبه جدا شده . بلوك لوت و بلوك هلمند موجب ذوب بخشي فشار پائين قسمت زيرين رسوبات شده و ايجاد يك ماگماي آناتكسي باتوليت هاي زيادي از جمله باتوليت خود زاهدان و توده هاي نفوذي متعددي را در جنوب غربي و شمال غربي زاهدان بوجود آورده است .

پترولوژی دایک های تزریقی
يكي از ويژگي هاي گرانيت زاهدان وجود دايك هاي تزريقي تقريباً موازي به تعداد زياد مي باشد كه به كوه منظره لايه لايه داده است . در توده هاي غربي تر دايك هاي متعددي به طور موازي و در راستاي شمالي ـ جنوبي تزريق شده اند و در توده هاي شرقي تر تعداد دايك هاي تزريق شده
كم مي شود بر اثر نفوذ گرانيتوئيدهاي فوق اكثر سنگ هاي ميزبان در اين منطقه به هورنفلس و شيست تبديل شده اند شيست هاي سبز داراي گسترش زيادي در اين منطقه بوده و معمولاً به موازات گرانيتوئيدها هستند . اين شيست ها كاملاً متورق و غالباً به رنگ سبز بوده و شديداً چين خورده مي باشند . دايك هاي تزريق شده در منطقه از اسيدي تا بازيك متغير بوده و سنگ هاي رسوبي ميزبان اين دايك ها غالباً در نزديك به آن آلتره شده اند .
رنگ ماكروسكوپي اين دايك ها سبز رنگ است البته رگچه هاي سفيدرنگ كوارتز در لابه لاي كاني هاي سبز اين سنگ نيز به مقدار زياد ديده مي شود نشان داده شده است . مقطع ميكروسكپي كه از اين دايك ها تهيه شدهاست نشاندهنده بافت گرانولار كرمي شكل و تا حدودي هم اينترسرتال يا دولريتي مي باشد پلاژيو كلازهاي آن در اندازه هاي متفاوت با ماكل هاي متعدد و داراي زوناسيون هستند كه شكل دار بوده و بدون نظم در جهات مختلف قرار گرفته اند . بيوتيت در اين دايك ها فراوان است كه در اكثر نقاط به كلريت تجزيه شده است اكسيد آهن نيز فراوان مي باشد و در كل اين دايك داراي تركيب ديوريتي مي باشد .
توده هاي غربي تر و مخصوصاً توده گرانيتي كوه لوچان كه در آن تعداد بي شماري از دايك هاي سياه رنگ موازي ، به صوت شمالي ـ جنوبي تزريق شده اند و همانطور كه گفته شد به اين كوه منظره لايه لايه داده اند . توده هاي شرقي تر مثل گوربند و كوه منزل آب كه تزريق دايك هاي سياه رنگ در آن اندك است .
علاوه بر آن بعضي از توده هاي گرانيتي در اين منطقه نيز داراي كاني هاي جهت يافته هستند . و اين توده هاي گرانيتي شديداً سيليس شده و رگه هاي كوارتزي در آن ها فراوان است . در اين مناطق رگه ها و استوك هايي با تركيب كاملاً اسيدي و آپليتي را ميتوان يافت كه وضعيت ويژه اي دارند اين سنگ ها كم و بيش در حاشيه گرانيتوئيدها بهشكل دايك ديده مي شوند و كاملاً آلتره شده به نظر مي رسند و اشكال دندريتي اكسيدهاي منگنز و نوارهاي متحد المركز اكسيد آهن نيز كه احتمالاً ناشي از هوازدگي سطحي است در آن ها ديده مي شوند دايك هاي ديگري در اين مناطق وجود دارد كه اگر چه عمدتاً از كوارتز تشكيل شده ولي حاوي تورمالين ها و گارنت هاي بزرگي مي باشند كه از لحاظ اقتصادي داراي اهميت است به خصوص كه اين رگه ها غالباً ممكن است طلا و نقره به همراه داشته باشند .

تاثیر هوازدگی بر توده گرانیتی زاهدان
هوازدگي عبارتست از كنده شدن يا خوردگي ابتدايي سطوح زمين ، كه موجب تسريع شدن در كار ايجاد شكلهاي سنگي بزرگ ، حركت و جابجايي جرم مواد قشري زمين و فرسايش مي شود و نهايتاً اينكه اين پديده در همه جاي اطراف ما ، به وقوع مي پيوندد . كنترل سنگشناسي و فرايند شيميايي ومكانيكي هوازدگي در محيط بيروني ، دنياي طبيعي ، طيف كاملي از آنها را بر ملا مي سازند . از پوسته هوازده غالباً شكننده و بي رنگ شده جداره صخره سنگ و شن ها گرفته تا تجزيه و فروپاشي كامل كه به شكل خاك خود را نشان مي دهد . محيط سطح زمين مغاير با تخته سنگ هايي است كه درجات و اشكال متنوع و گوناگوني از آسيب پذيري را نشان مي دهند در مواقعي كه در معرض اتمسفر و بيوسفر قرار مي گيرند و سنگ سخت و محكم در اين محيط از لحاظ مكانيكي ، بي ثبات شده اما از نظر شيميايي به يك پس مانده با ثباتي تبديل مي شود . پس عمل تكه تكه شدن كامل است با سير طولاني سيليكات آلومينيوم و كاني هاي آهكي از مسير سيكل سنگ ، سرانجام به فروپاشي و تجزيه آنها مي انجامد . گرانيت كه به نوبه خود سنگي بسيار سخت و محكم مي باشد در برابر عوامل هوازدگي ماندن باد و باران و عوامل فيزيكي دچار فرسايش و فروپاشي شده و از بين مي رود . توده گرانيتي زاهدان از جمله گرانيت هايي است كه به شدت تحت تاثير عوامل هوازدگي بويژه هوازدگي فيزيكي قرار گرفته است . بر اين توده گرانيتي عوامل فيزيكي از جمله باد ، باران و هوا بيشترين تاثير را داشته است كه هر كدام به طور جداگانه بررسي شده است .

هوازدگی لانه زنبوری :
بر اثر خروج زينوليتهايي كه مقاومتشان نسبت به ساير سنگهاي سازنده توده آذرين كمتر بوده درون توده حفرات متعددي بصورت گرد و كرات توخالي ايجاد گرديده كه در مجموع اشكال لانه زنبوري را مي سازند .

تاثیر هوازدگی فیزیکی
چيره شدن بر نيروي كششي براي هوازدگي مكانيكي خيلي ضروري است و يكي از راههاي شگفت انگيزي كه اين كار مي تواند در آن رخ بدهد آزاد كردن فشار مي باشد . كه منجر به ايجاد شكستگي هاي متعددي در سنگ مي شود . گرانيت زاهدان شديداً تحت تاثير هوازدگي مكانيكي قرار گرفته است و اين گرانيت ها به وسيله درزه هاي عمود بر هم ايجاد شده توسط عوامل ساختاري به بلوك هاي متعددي تقسيم شده اند كه نشان مي دهد جابه جايي هاي دياميكي در اين گرانيت ها خيلي زياد است .
عوامل ساختاري كه سبب ايجاد چنين درزه هايي در اين گرانيت شده است مي تواند يكي از عوامل زير باشد . نكته مهم در موضوع فرسايش و هوازدگي مكانيكي سيستم هاي شكستگي باز و جديد اين است كه در يك سري از فرايندهاي هوازدگي كه فشار آزاد مي كنند مورد استفاده قرار مي گيرند بيشتر آنها داراي كاربرد چرخه اي و آرامش فشارند و يا از طريق تغيير دمائي و شكنندگي سرمائي كه با عناوين كريوفراكچر نيز شناخته مي شود در برابر 9 درصد انبساط آب در هنگام يخ زدن ، روي مي دهد . بر اثر يخ زدن ها و ذوب شدن هاي مكرر ، آنچه حاصل مي شود فرسودگي است .
ولي به نظر مي رسد كه جابجايي هاي دياميكي در اين گرانيت ها زياد است به طوريكه در اكثر مناطق ميلونيتي شدن ، جهت يافتگي ها و گسل ها در مقياس ماكروسكوپي و سيليسي شدن با تشكيل بلورهاي تقريباً شكل در كوارتز ، خميدگي در بلورهاي بيوتيت و كشيدگي بلورهاي فلدسپاتي مشاهده مي شود . در بسياري از نقاط اين شكستگي ها توسط كوارتز ثانويه پر گشته اند .
وقتي توده هاي بزرگ آذرين به ويژه آنهايي كه از گرانيت ساخته شده اند تحت تاثير فرسايش قرار مي گيرند ورقه هايي به موازات يكديگر از سطح آن جدا مي شوند اين پديده كه سبب ايجاد لايه هاي پوست پيازي مي شود ورقه اي شدن نام دارد و در جايي ديده مي شود كه فشار حاصل از وزن سنگهاي رويي بر اثر فرسايش به ميزان زياد كاهش يابد . لايه خروجي بيش از همه انبساط مي يابد و از بقيه سنگ جدا مي گردد معمولاً توده آذرين شكل گنبد به خود مي گيرد . ادامه هوازدگي سبب مي گردد كه قطعات حاصل از ورقه اي شدن به صورت گنبدهاي پوست پيازي از هم جدا شوند . به اين پديده پوست پيازي شدن Bold مي گويند . نمونه هاي بسيار زيادي از اين نوع هوازدگي در توده گرانيتي زاهدان ديده مي شود .

تاثیر هوازدگی شیمیایی :
در هوازدگي شيميايي ساختمان داخلي كاني ها ، بر اثر كاهش يا افزايش عناصر تغيير مي كند .
آب عامل اصلي هوازدگي شيميايي است . اكسيژن محلول در آب بعضي از مواد را اكسيده مي كند بنابراين سنگهايي كه واجد مقداري اكسيد آهن باشند وقتي در معرض هوازدگي قرار مي گيرند شروع به اكسيده شدن مي كنند .
دي اكسيد كربن در آب حل مي شود و اسيد كربنيك بوجود مي آورد . آب باران در هنگام ريزش از آسمان مقداري گاز كربنيك در خود حل مي كند و مقداري هم از فساد مواد آلي خاك حاصل شده به آن افزوده مي شود . اسيد كربنيك يونيزه شده و به يون هيدروژن فعال و يون بيكربنات تبديل مي شود . گرانيت ها كه عمدتاً از كوارتز و فلدسپات پتاسيم دار تركيب يافته اند در تماس با اسيد كربنيك واكنش زير را انجام مي دهند .

در اين واكنش يون هيدروژن جانشين پتاسيم فلدسپات مي شود و ساختمان بلوري آن را در هم مي ريزد . كوارتز يكي ديگر از كانيهاي اصلي گرانيت است كه در مقابل هوازدگي شيميايي بسيار ناپايدار بوده و به صورت تجزيه نشده باقي ميماند در نتيجه ، هنگاميكه گرانيت هوازده شود بلورهايفلدسپات كدر شده و به آهستگي به كاني رسي بدل مي شود و دانه هاي در هم بافته و تازه كوارتز با ظاهر شيشه اي آزاد مي شود . هوازدگي شيميايي در توده گرانيتي زاهدان تاثير چنداني ندارد زيرا اين توده در آب و هواي گرم و خشك قرار دارد و هواي گرم و خشك ازدامنه هوازدگي شيميايي كاسته و آن را محدودتر مي كند .

عملکرد باد
باد در مقايسه با آبهاي جاري و يخهاي متحرك عامل فرسايشي كم اهميتي است . لازم به ياداوري است كه حتي در صحراها ، مناظر فرسايشي حاصل از باد اندك است . گر چه فرسايش باد محدود به نواحي خشك يا نيمه خشك نيست . اما بيشترين تاثير را در همين نواحي دارد . بر خلاف ماسه ، غبار مي تواند توسط باد تا ارتفاعات زيادي بالا رود و چون غبار از ذراتي ساخته شده كه در مقايسه با وزنشان داراي سطح جانبي زياد هستند ، بنابراين هواي آشفته مي تواند به آساني بر نيروي جاذبه غلبه كند و اين ذرات ريز را براي مدتهاي طولاني به حالت معلق نگهدارد . با حركت هوا و ايجاد باد اين ذرات به سنگها و كوهها برخورد كرده و در هر برخورد مقداري از ذرات سنگ را با خود كنده و به سنگ ضربه وارد مي كنند . توده گرانيتي زاهدان تحت تاثير اين فرسايش بادي قرار گرفته است . اين توده گرانيتي داراي انكلاو است كه اين انكلاوها نسبت به خود سنگ گرانيت از استحكام كمتري برخوردار هستند و هنگام برخورد ذرات باد بيشتر تحت تاثير فرسايش بادي قرار مي گيرند و ذرات آن ها از هم مي پاشد و جاي خالي آنها به صورت حفراتي در سنگ باقي مي ماند .