حشرات منقرض شده

تریلوبیت‌ها (Ttilobite) از بند پایان انقراض یافته اند. جانورانی با اسکلت خارجی که جهت طولی دارای یک بخش محوری "Axial lobe" و دو بخش در طرفین آن Pleural lobe بودند. اسکلت خارجی از جهت پهنا نیز دارای سه بخش مختلف بود.

- بخش جلویی یا Cephalon

- بخش میانی یاThorax

- بخش عقبی یا Pygidium

در پوشش سطح فوقانی، بخش جلویی و میانی و نیز بخش میانی و عقبی به هم جوش خورده است و بصورت صفحات محکمی در آمده اند. قطعات تشکیل دهنده بخش سر و دم بهم جوش خورده اند اما قطعات بخش سینه اگرچه به یکدیگر اتصال دارند اما نسبت به هم قابلیت انعطاف پذیری داشته و می توانند نسبت به هم حرکت کنند. بعبارت دیگر ؛ بندها، بطور آزاد بهم متصل شده اند.

چشم ها مرکب، معمولا در بخش پشتی ناحیه سر قرار می گیرند. در بخش شکمی، یکسری زواید دیده می شود که شامل یک جفت آنتن بندبند و فاقد انشعاب در بخش جلویی بدن و تعداد متغیری از زواید بندبند دو شاخه (که 4 جفت از آنها در بخش شکمی ناحیه سر قرار دارند) می شود. پس از آن به ازای هر حلقه بعد از سر، یک جفت زایده در طرفین حلقه وجود دارد. تنفس در تریلوبیتها بوسیله زواید آبششی موجود در اندام های حرکتی انجام می شود.

دوره تحول Ontogeny (مراحل تغییر شکل از تخم تا موجود بالغ) شامل مراحل زیر است :

1- Protaspise 2- Meraspise 3- Holaspise

دوره تحول از لارو که فقط دارای قطعات سر است شروع می شود و پس از دگردیسی های متوالی به جانور بالغ تبدیل می گردد.

تریلوبیتها از جانوران منحصرا دریایی هستند و فسیل آنها فقط در نهشته های دوران پالئوزوییک یافت می شود. اینها برای اولین بار در کامبرین زیرین ظاهر شدند اما از آن پس خیلی زود، به خانواده ها و جنس های مختلف تنوع یافتند. در اردویسین فراوان و متنوع شدند اما از سیلورین، از نظر تنوع، شروع به افول نهادند. پس از آن بسرعت در دونین فراوان شدند. در حالیکه خانواده های کمی از آنها وجود داشتند. خیلی سریع در پالئوزوییک فوقانی کم شدند و با پایان یافتن پرمین به کلی از بین رفتند. (شکل 2) حداکثر فراوانی از نظر تنوع به عقیده عده ای در اردویسین میانی بوده است و علت آن ، ازدیاد راسته های ظاهر شده از 5 راسته در کامبرین به 7 راسته در این زمان، ذکر شده است.

اما عده ای دیگر تنوع گونه ای را مورد توجه قرار داده و معتقدند حداکثر فراوانی در کامبرین فوقانی است. فسیل تریلوبیتها به حالت Cast و قالب داخلی نیز یافت می شود. شکل آنها بطور تیپیک، تقریبا بیضوی تا تخم مرغی شکل است. معمولا اسکلت خارجی کمی برجسته است(شکل 3) اما در برخی، مسطح، کمانی و یا تقریبا گرد است. اندازه آنها غالبا بین 3تا 10 سانتیمتر تغییر می کند اما گونه هایی یافت می شود که اندازه آنها کمتر از0.5 سانتیمتر است یا طولشان به 70 سانتیمتر می رسد (یکی از گونه های Uralichas).

جهت یابی آنها با استفاده از موقعیت سرودم امکان پذیر است. گاهی در برخی گونه ها تشخیص دم از سر مشکل بوده و نمی توان آن دو را از هم باز شناخت. در هر صورت قسمتی که سر قرار دارد بخش Anterior و قسمتی که دم قرار دارد Posterior نامیده می شوند.

سر (Cephalon):

بدن بند پایان به تعدادی بند تقسیم شده است که اصولا بهم شبیه هستند. شکل بندها، استوانه ای شکل و کم و بیش سخت و محکم شده است. آن بخش از بند که در قسمت پشتی واقع شده اند بنام Tergite و بخش شکمی آن بنام Strenit خوانده می شوند و بخش های غشایی و نرم موجود در طرفین هر بند را Pleurite می گویند. بدن معمولا به بندهای متعددی تقسیم شده است که این گروه از بندها را Tagma می نامند. یک Tagma ممکن است از تعدادی بند که بهم جوش خورده اند تشکیل شده باشد و یک سپر محکم و یکپارچه نظیر Cephalon یا Pygidium را در تریلوبیت بوجود آورد. بنابراین، سر مجموعه ای از چند قطعه بهم جوش خورده است و یک Tagma سخت و محکم به حساب می آید.

اثر سه قطعه ای شدن طولی بدن در ناحیه سر، سبب ایجاد یک برجستگی مرکزی بنام Glabella شده است و طرفین آن را اصطلاحا Cheek یا Genal می گویند. در طرفین گلابلا یا ناحیه گونه ای، معمولا چشم مرکب قرار دارد. در اکثر تریلوبیتها، سر بوسیله دو شیار بسیار نازک و باریک بنام خط درز چهره یا Facial Suture به دو قسمت تقسیم می شود.

بخش میانی آن که شامل گلابلا و بخشی از گونه است که به گلابلا چسبیده بنام Fix cheek و بخش بیرونی را بنام Free cheek می گویند. مجموعه Glabella و Fix cheek را Cranidium می نامند. البته این حالت در مورد تریلوبیتهایی است که خط درز چهره در آنها دیده می شود. بعضی از تریلوبیتها فاقد خط درز چهره اند (Order Agnostida) ... بقیه در ادامه مطلب



بخش میانی آن که شامل گلابلا و بخشی از گونه است که به گلابلا چسبیده بنام Fix cheek و بخش بیرونی را بنام Free cheek می گویند. مجموعه Glabella و Fix cheek را Cranidium می نامند. البته این حالت در مورد تریلوبیتهایی است که خط درز چهره در آنها دیده می شود. بعضی از تریلوبیتها فاقد خط درز چهره اند (Order Agnostida)

خط درزها Sutures : خط درزهای ناحیه سر (Cephalon) یکی از اختصاصات مربوط به پوسته اندازی است. خط درزها بصورت خطوط ظریف و باریکی می باشند که با بخش های نرم اسکلت خارجی تطبیق می کنند. اصولا خط درزها را به انواعی تقسیم می کنند :

1- Proparian 2- Opistoparian 3- Gonatoparian

گلابلا Glabella : همان طور که اشاره شد بخش برجسته Cephalon در امتداد محور طولی بدن گلابلا نامیده می شود که از نظر اندازه، شکل، درجه تحدب و پهنا متغیر است. سطح آن ممکن است صاف یا دارای برجستگی های بسیار ریزی بنام Tubercle باشد. همچنین ممکن است شیارهایی روی آن دیده شود.

سینه Thorax :

اگر بدن از نظر عرضی به سه قسمت تقسیم شود، بخش میانی آن را Thorax می نامیند که تنها بخش از بدن است که از بندهای بهم مفصل شده و قابل تحرک نسبت به هم تشکیل شده است. هر قطعه یا بند (Segment) در سینه از یک بخش مرکزی بنام Axial lobe و دو بخش جانبی بنام Pleural lobe تشکیل شده است. قابلیت انعطاف و متحرک بودن ناحیه سینه، امکان جمع شدن را به موجود جهت حفظ بخش های نرم سطح شکمی می دهد. تعداد قطعات (بندها) در سینه بسیار متغیر است.(شکل 1)

دم Pygidiom :

بخش انتهایی و مقابل سر را دم می نامند که خود نیز از تعدادی قطعه تشکیل شده است. تعداد قطعات در جنس ها و گونه های مختلف متغیر است. بندهای دم (Ring) بهم متصل بوده و قابلیت تحرک را همچون قطعات Thorax ندارند. اما کل دم نسبت به Thorax دارای حرکت بوده است. معمولا اندازه دم را نسبت به Cephalon می سنجند و بر این اساس 3 اصطلاح را بکار می برند.

1- Macropygous 2- Micropygous 3- IsopygousPygidiom

تقریبا دارای شکل نیمه بیضوی است اما با این همه امکان دارد به اشکال دیگری نیز دیده شود. گاهی مواقع، انتهای دم دارای خار بسیار طویلی است و گاهی فاقد آن است.

اسکلت خارجی از جنس کیتین بوده و گاهی ممکن است علاوه بر کیتین مقداری کلسیت یا فسفات نیز در ترکیب اسکلت خارجی آن وجود داشته باشد.بطور کلی سه نوع زایده در تریلوبیتها شناخته شده است :

1- یک جفت زایده بندبند، فاقد انشعاب با طول های متفاوت در جنس های مختلف بنام آنتن

2- زواید منشعب دو شاخه ای و شبیه به یکدیگر که 4 جفت از آنها در ناحیه سر وجود دارد.

3- زواید دو شاخه ای در تریلوبیت ها، شامل یک زایده بندبند حرکتی و یک شاخه بندبند با ساختمانی پر مانند که نقش آبشش را در موجود داشته است. زایده دو شاخه ای بنظر می رسد در جابجایی، حرکت و تنفس موجود نقش اساسی داشته است. (شکل 2)

اصطلاح Cruziana برای ردپای تریلوبیتها به کار می رود که نشان می دهد جانور بر روی کف نرم محیط زیست می خزیده و در گل و لای لایه ای سطحی حفره ایجاد می کرده است. Cruziana یکی از Trace fossils است. (شکل 1)





دستگاه حواس : به سه گروه تقسیم شده است : زواید، چشم ها و دستگاه های ناشناخته در نقاط مختلف بدن که احتمالا پراکنده بوده اند.چشم ها بصورت زوج در طرفین Gelabella از اشکال مشخص می باشند که اندازه آنها در برخی گونه ها بزرگ و در تعدادی دیگر کوچک بوده است (در phacops).

چشم ها در تریلوبیتها غالبا مرکب بوده اند. چشم های مرکب را به دو گروه تقسیم میکردند:

- Holochroal : چشم مرکب از عدسی های شش گوش بهم فشرده به تعداد 100 تا 15000 تشکیل شده که هر یک مستقیما با دیگری در تماس است. (شکل 2)

- Schizochroal : تعداد 2 تا 400 عدسی بوسیله بافت سختی از هم جدا هستند. بعبارت دیگر، مستقیما با هم تماس ندارند. (عده ای فاقد چشم بودن در تریلوبیت ها را مربوط به محیط می دانند و برخی این ارتباط را رد می کنند.) (شکل 3)

جهت رده بندی ، توجه زیادی بر روی خط درز چهره شده است و علاوه بر آن از ساختمان های دیگر اسکلت خارجی، نظیر چشم ها، دم و قطعات سینه ای و... استفاده شده است. در دوره مفصل بی مهرگان( تالیف 35جلدیMoore)، در خصوص صفات اصلی که برای رده بندی تریلوبیتها استفاده می شوند به موارد زیر اشاره شده است :

1- Glabella (شکل شیارها و...)

2- طرح و شکل خط درز چهره

3- تشکیل دم از قطعات مختلف (ممکن است در برخی دم وجود نداشته باشد.)