زمین شناسی ایران فيوليت ها وافيوليت ملانژهاي ايران فهرستمطالب : »سنگ هاي سازنده مجموعه افيوليتيايران »پراكندگي افيوليتها »افيوليت هايزاگرس »افيو ليت هايكرمانشاه »افيوليت هاي نيريز »افيوليت هاي ايرانمركزي »افيوليت ملانژهاي شمال تربتحيدريه »افيوليت ملانژهاي جنوببيرجند »ملانژهاي شرقايران »افيوليت ملانژهاي شمالمكران »افيوليت ملانژ شمالنائين »ملانژ ماكو- خوي افيوليت ها وافيوليت ملانژهاي ايران افيوليتبه مجموعه اي از سنگ هاي مافيك واولترامافيك گفته مي شودكه ممكن است منظميا لايه لايه باشند ويا در اثر تنش هاي زمين ساختي بايكديگر مخلوط شدهباشند.به افيوليت؛ كمپلكس افيوليتيٍٍٍ، سري افيوليتي، آميزه افيوليتيوسرانجام آميزه رنگين گفته شده كه از ميان آن ها واژه آميزه رنگين(كالردملانژ) كاربرد بيشتري دارد واغلب به عنوان يك واحد سنگ چينه اي به كار ميرود كه در ايران بيشتر به صورت نوار هاي باريك هستند و در امتدادطولي اصليرخنمون دارند.شواهد زمين شناسي وديگربررسي هاي انجام شده نشانگر آن است كهتركيب شيميايي آن ها همانند پوسته اقيانوسي است.لذا پذيرفته شده كه مجموعههاي افيوليتي ايران، باقي مانده اشتقاق هاي درون قاره اي هستند كه دراثركافتي شدن(Rifting)شكلگرفته اند. داشتن كروميت، سولفيد مس توده اي، كاني هاي گروه پلاتين، عناصرخاكي كمياب و.....از ويژگي هايي است كه به افيوليت ها ارزش اقتصادي ميدهند.
پاسخ : زمین شناسی ایران - سنگ هاي سازنده مجموعه افيوليتي ايران درنواحي كه تأثيرتنش هاي زمين ساختي بر روي افيوليت ها كمتر بوده، مي توان يك روند كلي از سنگ هاي تشكيل دهنده زير ديد: اولترا مافيك ها: عمده ترين سنگ هاي افيوليت ها هستند كه در ميان آن ها هارزبورژيت درصدبالاتري دارد.دونيت، لرزوليت، ورليت وبرخي از انواع پيروكسينيت ها به ويژهبرونزيت نيز از جمله الترا مافيك هاي افيوليت ها مي باشند. گابرو ها:پساز الترا مافيك ها فراوان ترين سنگ هاي بازيك دانه درشت هستندكه از نظرسيما و ساخت در بيشتر جاها به صورت توده اي هستند ولي گاهي نيز ساخت لايهاي دارند.در پاره اي از نواحي افيوليتي ايرانسنگ هاي گابرويي در اثر دگر ساني به مجموعه اي عدسي شكل سفيد رنگ متشكل ازگارنت،وزوويانيت،كلريت وگروسولار تبديل شده اند كه رودنژيت نام دارند. گدازه هاي آتشفشاني: گدازه ها وگاهي خاكستر هاي آتشفشاني از جمله عناصر مهم افيوليت ها هستندكه تركيب كاني شناسي گوناگون و ساختار بالشي دارند.تركيب آن ها ازلوكوبازالت تا اسپيليت متغير است. دايك هاي ديابازي وگابروها: دايك هاي ديابازي(گاهي تغذيه كننده)گابروها را قطع مي كنندواز آن هاجوانترند.ميكرو گابروها از سنگ هاي رگه اي افيوليت ها هستندكه سختي زيادورنگي بسيار تيره دارند و به صورت دايك هاي نه چندان ممتد ويا به شكل عدسيرخنمون دارند. سنگ هاي اسيدي نفوذي:ديوريت كوارتز دار وپلاژيو گرانيت ها از ديگر سنگ هاي افيوليت ها هستند كهبه صوررت توده هاي كوچك وگاه به صورت دايك ويا رگه هاي نازك ديده مي شوند. سنگ هاي دگرگوني:در افيوليت هاي ايران دو نوع سنگ دگرگوني وجوددارد: گروه نخست ميكا شيست.گنايس ومرمر با خاستگاه قاره اي هستند وارتباطي به مجموعه هاي افيوليتي ندارند. گروه دوم در حقيقت افيوليت هاي دگرگون شده اند. سنگهاي افيوليتي در دو فاز جداگانه دگرگون شده اندٍٍٍ؛فاز نخست ازنوع گرمابيواستاتيك مي باشد كه بيشتر موجب تغييركاني شناسي سنگ ها شده است .تشكيلتالك، آزبست و منيزيت از پيامد هاي اين نوع دگرگوني است.فاز دوم از نوعناحيه اي و نتيجه فشارهاي كوهزايي و بسته شدن كافت قاره اي مي باشد. قطعات بيگانه:در بسياري از مجموعه هاي افيوليتي ايران قطعاتي از سنگ هاي گوناگون باخاستگاه متفاوت وجود دارد.ابعاد اين سنگ ها از كوچك تا بسيار بزرگ متغيراست.اين قطعات بيگانه نوعي اوليستوليت (olistolit ) و معرف محيطهاي پر تكاپو هستندكه در اثر فرايند هاي زمين ساختي به مجموعه هاي افيوليتي افزوده شده اند.
پاسخ : زمین شناسی ایران - پراكندگي افيوليت ها در طول وبه موازات خط راندگي زاگرس نوارافيوليت-راديولاريت وجود دارد كه ادامه آن درعمان نيز يافت مي شود. افيوليتهاي ساير مناطق ايران از نوع ملانژ مي باشندو به طور كلي در دو گروه بيانمي شوند: 1) نوار افيوليت-راديولاريتي زاگرس 2) نوار حلقوي ايران مركزي افيوليت هاي زاگرس در امتداد و در بلافصل جنوب غربي زاگرس،دو بخش جدا ازهم از مجموعه افيوليتي-راديولاريتي رخنمون دارد.دو كمان افيوليتي كرمانشاه ونيريزبخشي از نوار افيوليتي به طول تقريبي 3000 كيلومتر هستندكه به طورناپيوسته از سوريه شروع وپس گذر از جنوب تركيه وزاگرس به عمان ميرود.مقايسه افيوليت هاي زاگرس با ايران مركزي بيانگر 3 تفاوت عمده مي باشد: 1- در نوار افيوليتي زاگرس،رسوبات آهكي تخريبيوتوربيدايت به فراواني يافت مي شود در حالي كه همراهان رسوبي آميزه هايرنگين ايران مركزي بيشتر از نوع شيل ،توف و آهك هاي پلاژيك است. 2- در آميزه هاي رنگين ايران مركزي،سنگ هاي اسپيليتي وديابازي نقش مهمي دارند در حالي كه در افيوليت هاي زاگرس مقدار اين سنگ هاناچيز است. 3- در افيوليت هاي زاگرس،سنگ هاي رسوبي سن پالئوزوئيك و مزوزوئيك دارند اماهمراهان رسوبي ملانژهاي ايران مركزي وشرق ايران بيشتر داراي سنگواره هاييبه سن سنومانين تا ماستريشتين مي باشند. سن افيوليت هاي زاگرس : فسيلشناسي،مدارك و شواهد كمي در تعيين سن اين افيوليت ها ارائه داده است.سنعمومي افيوليت هاي زاگرس كرتاسه پسين اعلام شده است كه البته مطالعاتدقيق تري در اين مورد بايد انجام شود. افيو ليت هاي كرمانشاه در ناحيه كرمانشاه، سنگ هاي افيوليتي به ويژه در ناحيهصحنه و هرسين رخنمون دارند وافيوليت هاي كمان صحنه-هرسين ناميده مي شوندكه شامل: »نخستينبرونزد درشمال شرقي كرمانشاه(ناحيه صحنه) قرار دارد كه متشكل از سنگ هاياولترا بازيك دانه اي(كوموليت) پريدوتيت است كه ابتدا باسنگ هاي گابرويي وسپس با گدازه پوشيده است.اين مجموعه اثري از آميختگي ندارد. »دومينبرونزد درجنوب شرقي مجموعه قبلي قرار دارد و به شدت تكتونيزه مي باشد.دراين مجموعه سنگ هاي اولترا بازيك با فلس هاي آهكي و راديولاريتي همراهند. »سومين برونزد در ناحيه هرسين متشكل از يك توده سرپانتينيت است كه در آن ورقه هاي آهكي تبلور مجدد يافته ديده مي شود. افيوليت هاي نيريز مطالعات مناطق افيوليتي-راديولاريتي نيريز نشانگر آناست كه در اين ناحيه جداشدگي پوسته در زمان ترياس صورت گرفته است.در نيريزفارس قاعده اين رسوبات به خوبي قابل ملاحظه است وبدون دگرشيبي وگسل خوردگيبر روي آهك هاي رسي سازند سروك قرار گرفته و شامل 3 بخش مشخص زير مي باشد: » بخشزيرين يا بخش رسوبي: قاعده سكانس افيوليت-راديولاريت نيريز را به عنوان يكواحد ليتولوژيك خاص به نام راديولاريت زاگرس معرفي مي كنند.اين واحد شاملمجموعه اي از روراندگي هاي متوالي است كه درمجموع ساختمان فلسي داشته وازنظر ليتولوژي شامل راديولاريت هاي قرمز رنگ همراه با چرت هاي لايه اي است. » بخشمياني يا بخش ملانژ: اين بخش بر روي بخش قبلي قرار دارد.ضخامت آن نسبت بهدو بخش ديگر،كم وشامل قطعات بيگانه رسوبي وآذرين مي باشد. » بخشفوقاني يا بخش افيوليتي: در قاعده اين بخش توده افيوليتي به ضخامت چند مترديده مي شودو بر روي آن مجموعه اي از قطعات آهكي متبلور با دگرگوني ضعيفديده مي شود.بر روي اين آهك ها افيوليت هاي واقعي وجود دارند كه ضخامت آنبه كيلومترها مي رسد.
پاسخ : زمین شناسی ایران - افيوليت هاي ايران مركزي افيوليتهاي ايران مركزي با نام نوار هاي حلقوي ذكر مي شوند كه خرده قاره مركزوشرق ايران مركزي را فرا گرفته اند.مهم ترين افيوليت ملانژ هايي كه درتشكيلاين نوار حلقوي شركت دارند عبارتند از: افيوليت ملانژ ناحيه سبزوار اينمنطقه يكي از عمده ترين مناطق افيوليتي ايران است كه در كنار گسل درونه ودر حدود 2000 كيلومتر مربع وسعت دارد.اين مجموعه از سنگ هاي اولترا بازيكتشكيل شده است كه هارزبورژيت قسمت اعظم آن را تشكيل مي دهد.اين مجموعه براثر عوامل تكتونيكي به صورت قطعات بزرگ از گوشته جدا شده است.سنگ هاي بازيكتا حد واسط و اسيدي وهمچنين ميكرو گابرو ها و دايك هاي ديابازي نيز در آنديده مي شوند.گدازه هاي بالشي از نوع لوكوبازالت تا اسپيليت و حتي كراتوفيرمتغير است.در اين مجموعه رودنژيت نيز در بسياري از قسمت ها قابل تشخيصاست. عمدهترين رسوبات همراه با آن ،سنگ هاي پلاژيك به همراه كمي راديو لاريت است.سنرسوبات سري هاي آتشفشاني همراه با آن به اواخر كرتاسه بالايي نسبت دادهشده است. افيوليت ملانژهاي شمال تربت حيدريه در اين منطقه سكانس تقريبا كاملي از ساختار يك مجموعه افيوليتي ديده مي شود كه از قاعده به طرف بالا به شرح زير است: - آمفيبوليت هاي قاعده اي: در نتيجه روراندگي پوسته اقيانوسي بر روي حاشيه قاره،در قاعده افيوليت تشكيل شده اند. - پريدوتيت هاي متامورفيك: شامل: هارزبورژيت، دونيت، ورليت، لرزوليت و سرپانتينيت. - سنگ هاي كوموليت:كاني هاي تشكيل دهنده در آشيانهماگمايي در مرحله اول با تشكيل اولترامافيك ها و در مرحله دوم با تشكيل سنگهاي گابرويي همراه بوده است. - رودنژيت: در نتيجه متاسوماتيسم سنگ هاي ديگر مانند گابروها تشكيل شده اند. - مجموعه دايك هاي صفحه اي: در اثر تزريق دايك ايجاد شده اند و عمدتا سنگ هاي ديابازي را شامل مي شوند.
پاسخ : زمین شناسی ایران - افيوليت ملانژهاي جنوب بيرجند درجنوب بيرجند،افيوليت ملانژهاي در هم ريخته وكم وبيش دگرگون شده اي ديده ميشود كه به صورت قطعات كوچك و گاه بزرگ نفوذ كرده اند و در آن واحد هايدونيت ، پيروكسينيت و لرزوليت وجود دارد كه گاهي به سرپانتين تبديل شدهاند.اين افيوليت ملانژها يك سكانس كامل افيوليتي بوده وداراي شكل قوسمانندي مي باشند. بين افيوليت مزبور و فيليش هايي كه با سنگ هاي آتشفشاني همراهند، تغييرات تدريجي يافت مي شود: سرپانتينيت ، شيل هاي سيليسي و آهك هاي قرمز بين لايه اي ،سنگ آهك نازك و متراكم گلوبوترونكا دار. به طرف جنوب مجموعه ديابازي ميكروملانژ شروع مي شود.در داخل آن قطعات ديابازي درون سيمان آهكي قرار دارد. يكتوده همگن وضخيم ديابازكه در بخش زيرين ساخت بالشي دارد و داراي قطعات قرمزو نامشخصي از مواد سيليسي است كه به طرف جنوب دوباره تكرار مي شود.افيوليتملانژ اين منطقه دگرگون شده است.در هم آميختگي اين افيوليت ها پيش ازپالئوژن بوده است.سنگ هاي نوع فيليش ترشياري در اين منطقه شناخته نشده است. ملانژهاي شرق ايران دراثر عمل فرورانش، بخشي از گوشته بالايي و پوسته اقيانوسي به صورت مجموعهدرهمي (ملانژ افيوليتي) بر جاي مانده است كه متشكل از آمفيبوليت، متادياباز، پيلولاوا، آندزيت و رسوبات پلاژيك نظير راديولاريت ها ميباشد.همچنين سنگ هاي اولترابازيك، بازيك و حد واسط با در هم ريختگي شديدنيز در اين مجموعه به چشم مي خورد.در حقيقت اين افيوليت ها نشانه جداييبلوك لوت و بلوك افغان از يك پلاتفرم واحد است. در واقع بخشي از اين مجموعهرا مي توان يك ملانژ تكتونيكي به شمار آورد.تعيين سن به خاطر درهم ريختگيتكتونيكي با رسوبات جوانتر مشكل است ولي در توده كوه آهنگران به روش K-Ar سن(2/0 +-6/83) ميليون سال به دست آمده است. افيوليت ملانژهاي شمال مكران » نوار افيوليت ملانژ جنوب و جنوب غرب كرمان ايننوار از شمال اسفندقه تا منطقه حاجي آباد به طول تقريبي 360 كيلومترامتداد دارد.سنگ هاي اين مجموعه شامل انواع اولترابازيك و بازيك تا انواعحد واسط واسيدي است. درناحيه چهار گنبد كه عريض ترين بخش اين نوار را تشكيلمي دهد، نظم و ترتيب ويژه اي ديده مي شود و اساسأ شامل 3 بخش زير است: بخش زيرين شامل واحد هاي رسوبي است و قسمت اعظم آن ماسه سنگ، چرت و آهك به رنگ هاي مختلف است. » بخش مياني كه در آن تناوبي از سنگ هاي رسوبي با گدازه هاي آتشفشاني زير دريايي ديده مي شوند. » بخش فوقاني شامل مجموعه اي از سنگ هاي اولترابازيك و عدسي هايي از آهك هاي پلاژيك است.
پاسخ : زمین شناسی ایران - افيوليت ملانژ شمال نائين اين مجموعه كالرد ملانژ،از افيوليت ها وسنگ هاي آهكي وراديولاريت تشكيل يافته و در مجموع روندي تتريبا شمالي-جنوبي دارد. قسمتاعظم اين مجموعه شامل پريدوتيت وسرپانتينيت و به مقدار كمتر پيروكسينيت ها وديا باز هاست. تعدادي رگه دياباز ، گابرو و ميكرو گابرو نيز در منطقه ديدهمي شوند. به طور محلي سنگ هاي دگرگوني نيز به صورت قطعات كوچكي از شيستهاي دگرگوني ، آمفيبوليت وو سنگ هاي آهكي دگرگون شده در مجموعه افيوليتيديده مي شوند. از نظر شيميايي سنگ هاي مجموعه افيوليتي ناحيه نائين از يكماگماي توله ايتي به وجود آمده اند. ملانژ ماكو- خوي اينمجموعه افيوليتي در خارج از كادر مجموعه افيوليت ملانژ حلقوي و در حواليخوي بيرون زدگي هاي آن ها را مي توان مشاهده كرد. بين مرز ايران و تركيه(درغرب درياچه اروميه) تعدادي از مجموعه هاي افيوليت- راديولاريت به صورتبيرون زدگي هاي نامنظم در امتدادشمال – جنوبديده مي شوند. اين افيوليت ها از سنگ هاي الترابازيك، راديولاريت، دياباز ومواد توفي- آتشفشاني فراوان تشكيل شده اند. در داخل ورليت هاي خوي نيز رگههاي گرانيت ديده مي شود. به نظر مي رسد كه اين ملانژها در گودال هاي حاشيهاي – اقيانوسي زاگرس مرتفع تشكيل شده و از نوع دراز گودال مي باشند
پاسخ : زمین شناسی ایران - نوزمينساخت و لرزه زمينساخت ايران سرزمين ايران، به عنوان بخشى از زون فعال زمينساختى آلپ – هيماليا، طرح پيچيدهاى از مجموعه پوستهها، قطعات زمينساخت و زونهاى متفاوت زمينساختى است که از نگاه نوزمينساختى و لرزهزمينساختى، ويژگيهاى خاص دارد. شواهد گوناگون مانند زمينلرزههاى امروزى، آتشفشانهاى نيمهفعال، سواحل بالا آمده، تداوم بالا آمدن گنبدهاى نمکى، کَلفشانها، پيدايش گسلهاى لرزهاى و ...، نشانگر تغيير و تحول ژئوديناميکى کنونى پوسته ايران و عدم تعادل آن است. در يک نگاه کلى، از شمال به جنوب، ميتوان سه صفحه بزرگ را در ايران شناسايى کرد. صفحه شمالى، به عنوان لبه جنوبى صفحه توران، شامل چينهاى حاشيهاى کپهداغ و فرونشست خزر جنوبى است که پوسته بازالتى دارد. صفحه ميانى که محدود به دو زميندرز تتيس کهن در شمال و تتيس جوان در جنوب است، شامل موزاييکى از بلوکهاى بخش شمالى اَبَر قاره گندوانا است که رشته کوههاى چينخورده البرز و پهنههاى مختلف ايران مرکزى و خاور ايران را دربر دارد. و سرانجام، ورق جنوبى، شامل واحد بزرگترى از خشکى گندوانا است که لبه شمال خاورى سکوى عربستان را ميسازد و بخش ايرانى آن، کوههاى زاگرس نام دارد. جدا از صفحههاى گفته شده بايد به رشته کوههاى مکران اشاره کرد که نوعى جدايش درون قارهاى در سکوى پالئوزوييک ايران است که ويژگى زونهاى فرورانش کمشيب را دارد. در حال حاضر، تنشهاى فشارشى ناشى از بازشدگى درياى سُرخ و گسترش اقيانوس هند موجب حرکت و جابهجاييهاى نسبى متفاوت در پوستهها و قطعات گوناگون قارهاى و اقيانوسى ايران ميشود و در نتيجه، فعاليتهاى جوان زمينساختى و تغييرات و تأثيرات متقابل قطعات زمينساختى برهم، که متأثر از ساختارهاى حاصل از فازهاى زمينساختى کهنتر است، زمينه لرزهخيزى به نسبت بالاى ايران فراهم ميشود. در ايران، زمينلرزهها به طور عمده حاصل همگرايى قطعات و زونهاى گوناگون است. افزون بر آن، حرکت در امتداد شکستگيهاى اساسى و همچنين محدود کننده و در مواردى قطع کننده قطعات در لرزهزمينساخت ايران نقش دارد. با توجه به دادههاى زمينلرزههاى تاريخى و دستگاهى دو نوار لرزهخيز در ايران قابل شناسايى است. يکى نوار جنوبى (کوههاى زاگرس)که روند شمال باخترى –جنوب خاورى دارد و ديگرى، شمال ايران که شامل کوههاى کپهداغ و البرز است. بين اين دو نوار، از جنوب به شمال، زون سنندج – سيرجان از نظر لرزهخيزى به نسبت آرام است. در ايران مرکزى، کانون زمينلرزهها با شکستگيهاى محدود کننده و در مواردى قطع کننده قطعات کوچک و بزرگ هماهنگ است و تنشهاى به تقريب شمالى يا شمال خاورى، منجر به فرار قطعات ايران به سوى خاور شده و باعث ميگردد گسلهاى به تقريب خاورى – باخترى مرز شمالى اين بلوکها، مانند گسل دشت بياض و گسل قائنات داراى سازوکار امتداد لغز چپگرد باشند. در حالى که، در مرز جنوبى بلوکها، حرکتها از نوع امتداد لغز راست گرد است. و در بخش مرکزى قطعات، گسلهاى محدودکننده، با روند نزديک به شمال – جنوب، داراى سازوکار راندگى هستند. بازشدگى درياى سُرخ (5/1 تا 2 سانتيمتر در سال)و حرکت صفحه آفريقا – عربستان در راستاى شمال و يا شمال – شمال خاورى و همچنين حرکت صفحه هند در راستاى شمال يا شمال – شمال باخترى عامل فراوانى زمينلرزهها در ايران است. چنين حرکتهايى که با دگرشکلى، شکستگى، فرورانش و برخورد صفحههاى کوچک و قطعات گوناگون ايران همراه است، سبب ميشود تا توان لرزهخيزى ايران بالا باشد که زمينلرزههاى بزرگ سده بيستم زير از آن جمله است (شوراى پژوهشهاى علمى کشور 1376) با توجه به محل زلزلههاى تاريخى و سده گذشته، محل گسلها ارتباط لرزهخيزى با گسلها، مطالعات آمارى نتايج حاصل از مطالعات نظرى در مورد توزيع شتاب و اطلاعات شدت نسبى، نوروزى (1972) سطح کشور را به دو حوزه شدت نسبى تقسيم کرده است. در حوزه نخست، احتمال رخداد زمينلرزههايى با شدت نسبى 8مرکالى و بيشتر وجود دارد و ضريب زلزلهخيـزى يکدر اين حوزه پيشنهاد شده که اغلب شهرهاى پرجمعيت کشور در اين حوزه قرار دارند. در حـوزه دوم، احتمال وقوع زلزلههايى با شدت نسبى تا 7 مرکالى وجود دارد و ضريب زلزلهخيزى 75% است. اين حوزه شامل شهرهاى اصفهان، آبادان، خرمشهر، زابل، بيجار، مياندوآب و تکاب ميباشد. مهاجر اشجعى و نوروزى (1978)، بر اساس فعاليت گسلها و اُفت شدت نسبى زمينلرزهها از محل رخداد، سطح کشور را به 5 حوزه تقسيم کردهاند. حوزه (0) با شدت نسبى 3 مرکالى يا کمتر، حوزه (1) با شدت نسبى 4 و 5 مرکالى، حوزه (2) با شدتهاى نسبى 6 و 7 مرکالى، حوزه (3) با شدتهاى 8 و 9 مرکالى و بالاتر و حوزه (4) مناطقى است که اطلاعات کافى در باره آنها موجود نيست. نقشه پهنهبندى خطر لرزهاى ايران، تهيه شده توسط پژوهشگاه بينالمللى زلزلهشناسى و مهندسى زلزله جديدترين پهنهبندى قابل استناد است
پاسخ : زمین شناسی ایران - احدهاي زمين ساختي و لرزه زمين ساختي ايران لرزه زمين ساخت :دگر شكليهايي كه در رسوبات كواترنر صورت ميگيرد به شكل فعاليت مجدد گسلهاي پوسته ايران يا ايجاد گسلههاي جديد همراه با وقوع زمين لرزه است . از ديدگاه زمين ساخت ، يك زمينلرزه لحظهاي از يك فاز كوهزايي است . مطالعه زمينلرزهها ، ارتباط زمينلرزهها و عناصر ساختاري بر روي پوسته ، لرزه زمين ساخت گفته ميشود . از آنجائيكه رفتار سنگها در برابر دگرشكلي متفاوت است شكستگيها ممكن است بصورت شكننده و يا شكل پذير ديده شود .دگرشكلي هاي شكل پذير مربوط به بخش بالايي پوسته قارهاي است كه داراي عمقي بين 8 تا 12 كيلو متر است . براي بررسي پديده نئوتكتونيك ارتباط بين زمينلرزهها با دگرشكليها و گسلها را مورد بررسي قرار مي دهند . مطالعات مختلفي براي دستهبندي لرزه زمين ساختي پوسته ايران صورت گرفته كه در هر يك از آنها تعدادي ويژگيهاي خاص زمين شناسي و لرزهاي بعنوان معيار قرار داده شده است . در هر يك از اين دسته بنديها پوسته ايران به تعدادي ايالت زمين ساختاري يا لرزه زمين ساختي تقسيم شده است .در دسته بندي لرزه زمين ساختي ، بهترين دسته بندي ايران را به چهار زون ساختاري لرزهاي تقسيم كرده كه بر اساس معيارهاي : 1) ساز و كار زمين لرزهها و گسلش زمين لرزهاي 2) عمق كانوني 3) دوره بازگشت زمين لرزهها 4) دگر ريختي سطحي به چهار زون زمين لرزه ساختي زاگرس ، كپه داغ ، ايران مركزي و مكران تقسيم شده است . بر اساس دسته بندي نوگل سادات ( 1962 ) ايران به 15 زون ساختاري تقسيم ميشود : 1) زون ساختاري تالش 2) زون ساختاري خزر- مغان 3) ايالت ساختاري كپه داغ 4) زون ساختاري بينالود 5) زون ساختاري البرز 6) زون ساختاري سبزوار 7) زون ساختاري كوير 8) زون ساختاري تبريز 9) زون ساختاري بزمان 10) زون ساختاري مثلث مركزي 11) زون ساختاري مكران 12) زون ساختاري زاگرس 13) پهنه ساختاري زاگرس مرتفع 14) نوار دگرگوني سنندج - سيرجان 15) زون ساختاري لوت و سيستان بربريان بر اساس ويژگيهاي لرزهاي ، ايران را به 4 بخش تقسيم كرده است : 1) زون لرزه زمين ساخت زاگرس 2) زون لرزه زمين ساخت كپه داغ 3) زون لرزه زمين ساخت ايران مركزي 4) زون لرزه زمين ساخت مكران بقیه را در ادامه مطلب بخوانید : ايالت زمين لرزه ساختي زاگرس اين ايالت شامل زاگرس چين خورده و زاگرس مرتفع است و يكي از فعالترين ايالتهاي ايران است . بطوريكه بيشترين تجمع كانونهاي زمين لرزهاي در اين ايالت ميباشد . از ويژگيهاي اين ايالت اين است كه زمين لرزهها راستالغز معكوس يا فشاري برشي هستند . همچنين داراي عمق كانوني كم تا متوسط ( 33 تا 150كيلومتر )، دوره بازگشت آنها كوتاه و از بزرگي متوسطي برخوردارند . معمولاً زمينلرزههايي كه در زاگرس اتفاق ميافتد توأم با دگرريختي يا گسلش سطحي نيست .بخصوص زمينلرزههايي با عمق بيش از 30 كيلومتر، زمينلرزههايي هستند كه در پي سنگ رخ ميدهند . بدليل وجود لايه نمكي سري هرمز بين پي سنگ پركامبرين و رسوبات فانرئوزوئيك در زاگرس ، گسلش يا گسيختگي موجود در پيسنگ به سطح راه نيافته و در اثر برخورد به زون ناپيوسته نمكي، عملكرد دگرشكلي الاستيك نشان ميدهد . لذا تعداد زيادي كانون زمين لرزهاي وجود دارد كه فاقد دگرشكلي سطحي هستند و يا اينكه گسلش در رسوبات فانرئوزوئيك ديده نميشود، ولي گسلههايي با عمق كمتر از 30 كيلومتر با دگرريختي سطحي همراه است . وجود نمكهاي هرمز ، نمكهاي سازند دالان و گچساران موجب كاهش دگرريختي شكننده در ايالت ساختاري زاگرس ميشود . نكته قابل توجه آن است كه مطالعه زمينلرزههاي باستاني و دستگاهي نشان ميدهد كه كانون هيچ زمينلرزهاي در ايالت سنندج - سيرجان ديده نميشود ، در حاليكه به لحاظ آماري بيشترين تمركز زمينلرزهها در زاگرس است . بدليل آنكه دگرشكلي ورقههاي برخوردي بگونهاي است كه ورقه متحرك نسبت به ورقه ثابت آسيب پذيري بيشتري دارد و از طرفي در نتيجه برخورد ورقههاي زاگرس در سنندج- سيرجان ، رخداد دگرگوني دو رشتهاي اتفاق افتاده كه باعث شده پوسته در اين ناحيه متراكم شود . مرز اين ايالت لرزه زمين ساختي با ايران مركزي گسله زاگرس بوده و با ايالت مكران گسله مكران است و تمركز زمينلرزهها بروي بخش جوان زاگرس به حداكثر ميرسد .
پاسخ : زمین شناسی ایران - ايالت لرزه زمين ساختي كپه داغ و زاگرس از ويژگيهاي زمينلرزههاي اين ايالت ساز و كار برشي آن است . با توجه به اينكه گسلهاي موجود در اين ايالت يكسري گسلهاي متقاطع با روندهاي شمال غرب- جوب شرق و شمال شرق- جنوب غرب ، ساز و كار برشي چپگرد ، فشاري برشي راستگرد در اين ايالت ديده مي شود . كانون زمينلرزهها در اين ايالت ساختاري معمولاً عمقي كمتر از 30 كيلومتر دارد و تقريباً اكثر زمينلرزهها توأم با دگرريختي سطحي هستند . بزرگي زمينلرزهها معمولاً كمتر از 6 درجه در مقياس ريشتر و دوره بازگشت آنها متوسط است . در اين ايالت زمينلرزه با ساز و كار كششي كمتر ديده شده و تنها مورد آن در دشت عشق آباد تركمنستان بروي گسله عشق آباد رخ داده است . گسله عشق آباد بر اساس دگرريختيهاي سطحي داراي ساز و كار كششي است . معمولاً يكي از ويژگيهاي گسلهاي فعال ايران تغيير شيب از سطح به عمق است . خصوصاً در زاگرس اين وضعيت بيشتر ديده ميشود . به عبارت ديگر گسلها قاشقي يا ليستريك ديده ميشوند كه علت آن تغيير رفتار سنگها در برابر تنش نسبت به عمق است . بطوريكه هرچه به طرف عمق حركت كنيم سنگها حالت پلاستيك دارند . رفتار سنگ در برابر تنش نسبت به عمق در دو بخش قابل بررسي است . بين اعماق 8 تا 10 كيلومتري كه داراي رفتار شكننده است و بعد از اين عمق كه داراي رفتار شكل پذير مي شود . معمولاً وقتي شكنندگي وارد اين محدوده شكل پذير ميشود ، شيب كم ميشود . پراكندگي عمقي كانون زمينلرزهها ، شكل صفحه گسلي در عمق زمين را نشان مي دهد . در زون زاگرس وجود لايههاي نمكي اين مسئله را تشديد ميكند ، بطوريكه لغزش رسوبات بروي لايه نمكي باعث شكل گيري شكستگيهاي فلسي و راندگي دوپلكس (Duplex) مي گردد . به همين دليل پديده ليستريك در ناحيه زاگرس بروي لايه نمك و در كپه داغ بيشتر در پي سنگ ديده ميشود .
پاسخ : زمین شناسی ایران - ايالت زمين لرزه ساختي ايران مركزي به بخش گستردهاي از ايران كه بخشهاي مياني، شرقي، قسمتهايي از شمال و شمال غرب ايران را در بر ميگيرد ، ايران مركزي گويند . از ويژگيهاي زمين لرزههاي اين ناحيه آن است كه در دو گروه زمين لرزه قابل شناسايي است . يكسري زمينلرزهها ساز و كار فشاري دارند و روي گسلهاي معكوس ديده مي شوند.سري دوم كانونهاي زمينلرزهاي زمينلرزههاي برشي فشارياند كه بر روي گسلهاي شرقي غربي – برشي فشاري چپگرد - و بر روي گسلهاي شمالي جنوبي –فشاري برشي راستگرد – عمل ميكنند . معمولاً اين زمينلرزهها داراي بزرگي زياد و دوره بازگشت طولاني هستند . در محدوده ايران مركزي اين نوع زمينلرزهها بيشتر ديده ميشوند . عمق كانوني در اكثر زمينلرزههاي اين ايالت كم است ( كمتر از 30 كيلومتر ) . اين زمينلرزهها توأم با دگرريختي سطحي بوده و بعضاً روي اينها گسلههاي قديمي فعاليت دوباره انجام ميدهند . ممكن است مناطقي يافت شود كه گسله هاي جديد در اثر دگرشكلي زمينلرزهاي بوجود آيند . گسله دشت بياض و گسله طبس در زمينلرزههاي فردوس و طبس از جمله گسلههايي هستند كه در اثر دگرشكلي تكتونيكي در محلي كه گسله قديمي وجود نداشته شكل گرفتهاند . به همين دليل بزرگي اين زمينلرزهها زياد بوده و دوره بازگشت آنها نسبتاً طولاني است . زمينلرزه 1369 رودبار نيز وضعيتي مشابه دارد . در منطقه زاگرس در هر چند دقيقه لرزه نگارها يك زمين لرزه را ثبت و يك كانون عمقي تعيين مي كنند . چون آزاد شدن انرژي تدريجي است اكثر كانونهاي زمينلرزهاي بر روي گسلهايي قرار مي گيرند كه مرز بين كوه و دشت است . كمتر زمينلرزهاي را مي توان يافت كه در وسط دشت رخ داد باشد . در حاليكه در كپه داغ و در زاگرس اين مسئله صدق نميكند . به همين دليل معمولاً گسلههاي زمينلرزهاي فعال ايالت لرزه زمين ساختي ايران مركزي رسوبات كواترنر را قطع كردهاند و در عكسهاي هوايي بسادگي قابل پيگيري است .
